کد خبر : ۳۴۹۸۸۶
زمان انتشار :
facebook telegram twitter google+ cloob Yahoo print

پایگاه خبری محیط زیست ایران

آب در قشم طلا است 

نیاز اساسی مردم جزیره قشم از گذشته های دور تا به امروز، آب بوده و دل مشغولی همیشگی آنها هر روزه تامین این مایع حیاتی بخش، تهیه نبض زندگی و حفاظت از آب های زیر زمینی بوده است.

آب در قشم طلا است 

به گزارش پایگاه خبری محیط زیست ایران، ، بادهای شرجی، اقلیم بکر، کالاهای رنگارنگ لوکس خارجی، زنان و دختران برقع پوش، گله های شتران و صیادان تور به دست صحنه هایی است که چشم هر بیننده ای را در بدو ورود به جزیره قشم در جنوب ایران به عنوان بزرگ ترین جزیره کشور که گفته می شود از ۲۲ کشور مستقل جهان بزرگ تر است، می نوازد.

با نگریستن به نقشه این جزیره در سرزمین آب و آفتاب، دلفینی زیبا و آرمیده درتنگه راهبردی هرمز که ۶۰ درصد از نفت جهان از آن گذر می کند، دیده می شود.

مردم این جزیره مردمانی، نجیب، شریف، بی آزار، با ایمان، مهربان و با اخلاق هستند که شغل اغلب آنان کارگری، دامپروری، لنج سازی، ماهیگیری و خرید و فروش کالا است.

این جزیره که بیش از ۱۵۰ هزار جمعیت دارد، دارای ۶۰ روستا و ۶ شهر است و به لحاظ مدنیت تاریخ آن به پیش از میلاد مسیح باز می گردد.

گذشته تاریخی جزیره قشم از دیدگاه باستان شناسی به دوره مادها، هخامنشیان، پارتیان و ساسانیان می رسد و آریاییان با هوش پس از استقرار در جزیره قشم با کم آبی مواجه شدند، اما زنان و مردان با همت بدون توجه به دشواریها و هراس از سختی دست بکار شدند.

 

هنوز زمان زیادی نگذشته بود که مخازن بزرگ و آبگیرهای متعددی همچون مخزن عظیم خوش آب(بین درگهان و رمکان) برکه کنیزکان بر روی ارتفاعات غربی قشم و برکه های کولغان نزدیک قشم و مهم تر از همه مخزن بزرگ «لافت» که در حال حاضر حدود ۱۰۰ حلقه چاه در آن وجود دارد و مخزن عظیم خربس و چالوها، کولغ ها، چاه ها، گاو چاه ها، سدها و بندها که همه از یادگارهای ارزنده عصر مادها و هخامنشیان هستند در جزیره قشم احداث و ایجاد شد.

«در جزیره قشم به چاه های کم عمق (که عمقی در حدود یک و نیم تا دو متر دارند) کولغ می گویند، که در بسیاری از نقاط جزیره می توانیم کولغ ها را مشاهده کرد. در وضع موجود پاره ای از آنها کار خود را از دست داده و به دست فراموشی سپرده شده اند و بسیاری دیگر هنوز مانده و مورد استفاده قرار می گیرد. چاه ها در واقع زیر مجموعه ای از کولغ ها هستند با این تفاوت که عمق بیشتری دارند.» 

آریاییان که در زراعت، حفر قنات و کاریز و حشم داری و ساختن سد و پل و احداث اسکله مهارت کافی داشتند در راه آبادی جزیره قشم زحمات فراوانی را متحمل شدند تا آنجا که جزیره را به صورت پل اطمینان بخشی برای تجارت شرق و غرب به جهانیان معرفی کردند.

در طول دوران هخامنشیان خلیج فارس در حقیقت مرکز بزرگترین نیروی دریایی جهان آن عصر بشمار می رفت و جزایر مهمی مانند قشم، لارک، هنگام، کیش و هرمز به عنوان مراکز قدرت عظیم دریانوردی بود که شاهراه های دریایی و تجارتی و نظامی شرق و غرب را اداره می کرد.

در عصر ساسانیان نیز جزیره قشم از عظمت و شکوه بالایی برخوردار بوده است و در همین زمان آبادیهای مهمی در سواحل جنوب شرقی و شمال جزیره و بخش بزرگی از جنوب که بزرگترین آنها خربس مسن، ریگوه و خرابه های «خرگو» می باشد ایجاد شد.

برکه ها و سدهای خاکی قدیم و جدید در جزیره قشم نگین زیبای خلیج فارس همه گواه صادقی بر تلاش مردم تشنه برای پاسخگویی به این درخواست مهم و حیاتی است.

 

از جمله مخازن و آبگیرهای باقی مانده از دوره ساسانیان، سدی است به نام «دم» یا سد پی پشت که آثار دهنه و کانال های خروجی آب آن در دوره دم در نزدیکی روستای پی پشت باقی است از این دست تلاش ها  هستند.

سد «دم» پس از ویران شدن، قرن ها بدون استفاده ماند که در عصر صفویه به همان شیوه ای که در نقاط دیگر سدها و آبگیرها تعمیر و ترمیم یافت سد دم هم مورد توجه قرار گرفت. پایه شرقی این آبگیر که در واقع شیر اطمینان به شمار می رود با دیواره کوتاهی که به آن اتصال دارد از یادگارهای تعمیر سد در زمان صفویه است.

در ابتدای جاده شهر قشم به طرف بندر در گهان، در دره کولغان سدی به نام «تل بالا» وجود داشته که آن نیز منسوب به دوره ساسانیان است.

این سد روزگارانی آب باران دره های مجاور را در خود ذخیره می کرده است و اکنون دیگر آثاری از باقی مانده آن در دوره یادشده قابل مشاهده نیست.

تنها اثری که در کنار سد یاد شده باقی مانده گاو چاه ای است که تحقیق نشده و نشان دهنده چاه هایی است با دهنه ای بسیار بزرگتر از چاه های معمولی که آب آن را با استفاده از نیروی گاو بالا می کشیده اند و به همین جهت به «گاو چاه» معروف است.

«از آنجا که در سطح جزیره قشم رودخانه ای اعم از فصلی یا دائمی وجود ندارد، به دلیل فقر و سفره های آب زیر زمینی هیچ قناتی نیز در سطح جزیره وجود ندارد. بقایای یک رشته کاریزی (قنات) از روی تپه ای در شمال غربی کاروان و مشرق آبادی گربه دان آشکار است. همچنین بقایای یک رشته کاریز دیگر که از روستای زینبی شروع می شود و به طرف جنوب ادامه می یابد. بنابراین کشاورزی در سطح جزیره متکی به بندها و گاوچاه ها بوده است.»

محمد علی خان سدیدالسلطنه که حدود ۱۰۰ سال پیش از جزیره دیدن کرده است، گاو چاه های موجود در سطح جزیره را برابر با ۱۸۳ حلقه دانسته است.

نحوه توزیع گاو چاه های قشم را در کتاب «مغاص اللیالی» و «منار اللیالی» آورده است. البته این اطلاعات بر پایه آنچه خود سدیدالسلطنه آورده بر گرفته از راپرت مالیه جزیره قشم از سوی آصف الملک رییس کمیسیون ممیزی بندرعباس است که تاریخ بیست و هشتم مارس ۱۹۱۵ را بر خود دارد.

 

برکه ها و جاهای تاریخی

از جمله برکه های مشهور جزیره، برکه موسوم به «بی بی» است که در شهر قشم در سال ۱۲.۲ هجری قمری به همت بانوی نیکوکاری به نام صوغیه (همسر شیخ عبدالله، حاکم وقت قشم) ساخته شده و بارها سقف آن را تجدید بنا کرده اند و تاکنون پابرجا مانده و به عنوان یک اثر تاریخی حفظ شده است.

علاوه بر برکه های آب، آب انبارهای بزرگ هم در جزیره وجود دارند که از آن جمله آب انبار شهر متروکه «خربس» است. این شهر در اثر زلزله تخریب شده و به طوری که نوشته اند این آب انبار از زمان ساسانیان به جای مانده که در سال های اخیر هم مرمت شده است.

 از معروف ترین چاه های آب جزیره، چاه های معروف به «طلا» است که در لافت نو قرار دارد. گفته می شود که این واژه از ترکیب تل و آو به معنی آب برگرفته از باران هایی که بر تل مجاور چاه ها فرو می بارند و در گودال پایین دست جمع می شوند برگرفته شده و به مرور زمان در محاوره مردم تبدیل به طلا شده است. این چاه ها در پشت قلعه تاریخی لافت و داخل گودال مجاور قلعه است.

 گفته می شود تعداد این چاه ها ۳۶۶ حلقه به تعداد روزهای سال کبیسه (۳۶۶) بوده که با عمق کم برای جمع آوری آب باران و به دستور شخص که حاکم وقت روستای لافت بوده حفر شده است.

این چاه ها در درون یک گودال بزرگ واقع شده اند که شیب عمومی تپه های سنگی پیرامون رو به این گودال دارد.

برخی معتقدند که ایجاد آنها به سال های دور یعنی قبل از اسلام باز می گردد و پاره ای دیگر برای آنها عمری ۴۰۰ ساله قائل می شوند و معتقدند در سال ۹۷۶ هجری شمسی خواجه عبدالکریم، حاکم لافت برای نجات مردم از بی آبی و کم آبی دستور داد این چاه ها را حفر کنند.

البته اگر به سابقه تاریخی لافت مراجعه شود، در کتاب حدود العالم که در سال ۳۷۲ هجری شمسی تالیف شده و لافت را شهری آباد ذکر می کند، ملاحظه می شود که نظریه دوم اعتبار خود را از دست می دهد.

چاه های لافت در سنگ حفر شده اند و هنگام بارندگی چون شیب عمومی تمام تپه های پیرامون رو به این سمت دارد تمام چاه ها پر از آب می شود.

برداشت آب از چهار تقریبا در تمام طول سال جریان دارد. چاه های داخل گودال به طول متوسط ۲ تا ۳.۵ متر و چاه های بالای گودال بین ۵ تا ۶ متر عمق دارند.

زنان و دختران با کوزه و سطل و دبه از این چاه ها آب می برند و مردان با کندیل (چوبی که بر دوش می گذارند و از دو سمت آن سطل با طناب آویخته شده است) معمولا مردان از چاه های بالا و زنان و دختران از چاه های درون گودال آب بر می دارند.

در بیرون از این مجموعه در قسمت پشت که آبادی لافت آغاز می شود چند چاه دیگر وجود دارد. این چاه ها آب لب شور دارند که برای احشام استفاده می شود.

این مجموعه در گذشته میراب داشته است. این میراب ها از میان زنان انتخاب می شدند و بیشتر پیر زنان بودند و هنوز اهالی آخرین میراب ها را در یاد دارند، آخرین آنها دو زن بوده اند به نام های «شریف بشیر» و «کتی تی» که بر این امر نظارت داشته اند. زیرا در قشم رسم بر آن است که زن ها مسوول آبرسانی و مردها مسوول تامین نان و معاش بوده اند.

میراب ها بر کار برداشت آب از چاه های طلا نظارت کامل داشتند و در سال های کم آبی و بی آبی با جیره بندی کردن آب موجود در چاه ها تلاش می کرده اند همه خانواده های لافتی به نسبت مساوی از آب بهره بگیرند و این گونه نباشد که یک عده بیشتر از مصرف ببرند و به یک عده آب نرسد. در این قبیل از سال ها چاه ها کم آب می شده اند.

در گذشته، به دلیل آنکه لایروبی و تمیز کردن چاه ها یک کار خیر و عام المنفعه بوده، همگان در این امر شرکت می کردند. اما در وضع موجود این امر به ندرت انجام می شود و به طور معمول اهالی لافت هرگاه نظری دارند، پاک کردن یکی از چاه ها را به عهده می گیرند.

اهالی لافت معتقدند که آب هر چاه خصوصیت ویژه ای دارد که خاص همان چاه است. یعنی آب یک چاه گرم، یک چاه سرد، یک چاه نرم(به آب لب شوری که قابل شرب باشد نرم می گویند) است و هر چاه نام خاص خود را دارد.

در مناطق دیگر جزیره معمولا هر چاه نام خود را از احداث کننده خود می گیرد. اما چاه های طلا در لافت نام خود را از شکل چاه، نوع آب و ویژگی های دیگری که برای آن قائل اند می گیرند نام برخی از این چاه ها «سردو»، «لوبنی»، «در طلایی»، «دو مارون»، «سقی»، «ریغی»، «عاشوری»، «تلخو»، «کنتی»، «کناری»، «میون طلایی»، «پاسخقی»، «لوفرانی»، «کمی زیارتی»، «گروی»، «هنگامی»، «کربی»، «لودی کنیزون»، «زی دل خری»، «بورکی»، «غرابو»، «زیر دل غرابو» و «دری گوزی» است.

چاه های «دمیران» در روستای دولاب، چاه «دامادی» در محله صالح حسین شهر قشم، چاه «تنگو» در شهر قشم و چاه «دراز» نیز از دیگر چاه های سرزمین آب و آفتاب در گذشته های نه چندان دور است که قشموندان از آنها برای تامین آب شیرین، شستشو و استحمام استفاده می کردند.

 

همانند چاه های طلا در لافت تعدادی هم در بین راه هلر به رمچاه با دهنه های متعدد به نام چاه  های «چالو» قرار دارند.

«چالوها نیز همانند برکه ها دارای مخزن هستند، با این تفاوت که مخزن چالوها در زیر زمین قرار دارد و به طور معمول برای هر چالو یک یا چند دهانه برداشت گذاشته می شود. چالوها معمولا در دامنه سنگی تپه ها و در بیرون آبادی ها یا هر جا که ویژگی های لازم را داشته باشد ساخته می شود. دامنه تپه های سنگی مناسب ترین جا برای ایجاد چالوهاست. معمولا خود تپه و دامنه آن به گونه ای شیب بندی شده که و راه های فرار آب نیز با ساروج مسدود شده است.»

در گذشته آب شیرین مورد نیاز مردم شهر قشم از چاه های روستای توریان که از روستاهای مرکزی جزیره است، تامین می شده است.

این روستا در محلی است که سفره های آب زیرزمینی دارد و در حال حاضر درگهان و تولا را مشروب می کند.

در روستاهای جزیره به طور معمول هر خانه برای خود آب انباری دارد که آب شیرین آن به وسیله تانکر یا از برکه های روستا به وسیله سطل و ظروف قابل حمل توسط زن ها تامین می شود.

کسانی که امکانات مالی بیشتری دارند آب شیرین را به وسیله تانکرهای حمل آب خریداری و در آب انبار منزل خود ذخیره و باسطل برداشت می کنند.

در جزیره قشم به دلیل نداشتن رودخانه های دائمی و کمبود آب در آن همواره از گذشته های بسیار دور ایجاد بند و مهار کردن سلاح ها در فصل بارندگی و سپس استفاده از آب آن در سایر فصول مورد توجه و دقت بوده است.

 دکتر پرویز ورجاوند در کتاب سفر جنوب خود تاریخ و سابقه ایجاد سد یا آب بند را تا عصر ساسانیان عقب می برد و این آب بندها را اینگونه یاد می کند. سد «درهایش» واقع در جنوب آبادی گیاهدان، سد «خوررارک» واقع در شمال شرقی آبادی سوزا، سد «دم» میان دو ارتفاع واقع در باختر آبادی پی پشت، سد «چهو» در غرب آبادی گوران و سد «تل بالا» در سه کیلومتری شهر قشم اما در سطح جزیره سدها و بندهای زیادی وجود داشته و در حال حاضر وجود دارند که می توان به سد «لیت» که آثار آن در نزدیکی روستای رمکان وجود دارد، سد «خالصی» که بقایای آن در نزدیکی روستای دیرستان ملاحضه می شود، سد «ثمر» در نزدیکی روستای هلر، سد «سیرم»، سد «ملا احمد گورانی» نزدیک روستای گوران، سد «چهنو» در غرب گوران، سد «شیخی یا کربند شیخ» در جنوب روستای دوربنی و سد «کرکی» در نزدیکی گیاهدان اشاره کرد.

مقابله با بحران آب در جزیره قشم نگین خلیج فارس

چند سالی است که مثل اغلب جاهای ایران آسمان با جزیره قشم مهربان نیست. در بسیاری از نقاط این جزیره پهناور بیش از چند سالی است که باران به میزان کافی و مورد نیاز برای انجام کشاورزی و تامین آب شرب و شیرین قشموندان فرو نچکیده است. با این وجود، زندگی جریان دارد و نیاز به آب برای نوشیدن، مصارف بهداشتی، آبیاری و نظایر آن تردید ناپذیر است.

راه های طولانی، امکانات محدود، روستاها متعدد و پراکنده و مردم چشم انتظار، در پاسخ به استمداد مردم ساکن در روستاها مسوولین جزیره تا جایی که برایشان مقدور بوده و امکانات اجازه می داده آستین ها را بالا زده، عزم ها را جذم کرده و خستگی را رنگ باخته اند.

کار آبرسانی به دورترین روستاهای گرفتار بحران خشکسالی آغاز شده و بی وقفه ادامه دارد. خودروهای مجهز به تانکرهای ۱۴ متر مکعبی آب شیرین به کار گرفته شده و شبانه روز از کارخانه آب شیرین کن شهر قشم آب را با تلاشی سترگ به همه روستاهای بحران زده می رسانند.

 

اگر آسمان نمی بارد و آبی بیکران و شور دریا نمی تواند سیراب کند، همت ها بلند است و نیت پاک همگان بر این محور استوار که آب نوشیدنی استحصال شده از دریا (توسط کارخانه آب شیرین کن) حتی اگر محدود است، می باید به همه برسد. باشد که ابرها به برکت این ارزش ها از راه برسند و باران نازل شود.

جزیره قشم با وسعت یک هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربع از تنگه هرمز به موازات ساحل جنوبی ایران به طول ۱۳۵ کیلومتر و عرض میانگین ۱۱ کیلومتر داز توابع هرمزگان است و ۳۰۰ کیلومتر خط ساحلی دارد.

شهرستان قشم شامل جزیره های قشم، هنگام و لارک با حدود ۱۵۰ هزار نفر جمعیت از تنگه هرمز به موازات ساحل استان هرمزگان به طول ۱۵۰ و عرض میانگین ۱۱ کیلومتر در میان آب های خلیج فارس گسترده شده است.

منبع: ایرنا

کلید واژه :

آب در قشم طلا است 

اخبار مرتبط
ثبت نظرات
captcha