کد خبر : ۳۴۹۸۱۷
زمان انتشار :
facebook telegram twitter google+ cloob Yahoo print

پایگاه خبری محیط زیست ایران

اقتصاد آب ضعیف تر از اقتصاد نان خشک / «آب آشامیدنی» کالای لوکسی که ارزان عرضه می شود

یک کارشناس حکمرانی آب با بیان اینکه ورشکسته تر از آب نمی توان هیچ اقتصادی را در ایران یافت، گفت: درآمد دریافتی حاصل از فروش آب به مشترکان، حتی درصد بسیار ناچیزی از هزینه های تعمیر و نگهداری تاسیسات صنعت آب را هم تامین نمی کند.

اقتصاد آب ضعیف تر از اقتصاد نان خشک / «آب آشامیدنی» کالای لوکسی که ارزان عرضه می شود

به گزارش پایگاه خبری محیط زیست ایران، به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس، وقتی آب به عنوان یک کالا جنبه اقتصادی به خود می گیرد که به لحاظ منابع، کمیاب وبه راحتی و بدون هزینه در دسترس قرار نگرفته باشد و تولید و توزیع آن نیز با ارزش افزوده همراه است؛ ماده ای که لقب کالا به خودی گیرد لزوماً خرید، فروش، رقابت و انحصار در تولید،توزیع، مصرف را دارد و آب نیز دارای قیمت تمام شده، قیمت فروش و متأثر از میزان عرضه و تقاضا و کشش است.

در شرایط کنونی شرایط اقتصاد آب در کشور، شرایط بسیار دشواری است که مورد بی توجهی قرار گرفته است. بر همین اساس به منظور بحث و تبادل نظیر پیرامون این مقوله به سراغ پژمان تیموری، کارشناس حوزه حکمرانی آب رفتیم تا پیرامون این مسئله با وی به گفت و گو بنشینیم.

مشروح این گفت وگو به شرح ذیل است:

 

*مهمترین جنبه پایداری آب جنبه اجتماعی اقتصادی است

فارس: در مقدمه بحث به سراغ مشکلات فعلی مدیریت منابع آب برویم در یک نگاه کلان به نظر شما ریشه این مشکلات در جه مسائلی نهادینه شده است؟

تیموری: سوای مدیریت نامطلوب منابع آب، مشکلات ما در این حوزه ریشه در دو عامل اصلی دارد،  نظام آموزشی غلط و عدم وجود تعلیمات اجتماعی؛ امروزه بحث پایداری آب های زیرزمینی جنبه های مختلفی دارد که مهم ترین جنبه ی آن اجتماعی-اقتصادی است. جنبه ی اجتماعی بحث هیدرولوژی در یک کلام مستلزم مشارکت کاربران یا ذینفعان آب یعنی مردم و به طور کلی جامعه و مشترکان آب است. از این رو امروزه یکی از کلیدهای موفقیت در برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب، جنبه اجتماعی آن است که اصطلاحا هیدرولوژی اجتماعی نام گرفته است.  

برای درک اهمیت هیدرولوژی اجتماعی کافی است بدانیم همانطور که از دیرباز هر جا آب بوده، تمدن ها و جوامع بشری ظهور یافته اند و آب پایه گذار اجتماعات انسانی بوده است، در نقطه مقابل آن همواره در طول تاریخ سیلاب ها و خشکسالی ها نیز نقش زیادی در افول تمدن ها داشته اند و حتی جنگ های زیادی بر سر اقلیم درگرفته اند.

جامعه بشری از هیدرولوژی جدا نیست زیرا این فعالیت های بشری است که هیدرولوژی را تحت تاثیر قرار داده است. بنابراین فعالیت های انسانی نقش اساسی در چرخه ی محاسبات هیدرولوژی دارد؛ هیدرولوژی اجتماعی عبارت از دانش تاثیرات انسانی بر هیدرولوژی و تاثیر چرخه ی آبی بر سیستم های اجتماعی بشر است.

فارس: در گذشته کیفیت منابع آب بسیار پایین تر از شرایط فعلی بود، این مسئله در یک جریان شناسی تاریخی چگونه قابلیت توجیه دارد؟

تیموری: در دهه های گذشته زمانی که هنوز سیستم شبکه انتقال فاضلاب شهری در شهرهای کوچک و بزرگ کشور بالاخص شهرهای کمتر برخوردار ایجاد نشده بود و در عین حال هنوز بخشی از آب شرب مورد نیاز شهرها از چاه های آب واقع در محیط خود شهرها و اطراف آنها تامین می شد و همزمان با این دو عامل، هنوز کیفیت آب شرب به دلیل کمبود تصفیه خانه های آب و یا کارایی پائین فرآیند تصفیه آب مناسب نبود، میزان آلودگی انگلی آب شرب بالاخص در شهرهایی که تراز آب زیرزمینی در آن ها بالا بود، نسبتا زیاد برآورد می شد و بر همین اساس مردم نیز به انگل های مختلف نظیر آسکاریس و ژیاردیا مبتلا می شدند.

اصفهان یکی از آن شهرهایی بود که آلودگی رودخانه ی زاینده رود، سبب آلودگی آب های زیرزمینی و انتقال بیماری های انگلی به مردم می شد. شهر قم نیز بدلیل عبور رودخانه ی قمرود از داخل شهر از این قاعده مستثنی نبود. این معضل به مرور با انتقال محل های برداشت آب های زیرزمینی به چاه های واقع در دشت ها و نیز احداث تصفیه خانه های جدید آب و بروزرسانی فرآیندهای تصفیه و همزمان با آن ارتقای توسعه ی شبکه جمع آوری و انتقال و تصفیه فاضلاب شهری مرتفع شد که البته این اقدامات مستلزم تحمیل هزینه های فراوان به وزارت نیرو بود.

* احداث تصفیه خانه های جدید بسیار پرهزینه است

فارس: در حال حاضر کیفیت آب بسیار بالاتر از قبل بوده و در برخی شاخص ها اساسا قابل مقایسه نیست، اما از سوی دیگر هزینه تصفیه آب هزینه هنگفتی است که به صنعت آب کشور وارد می شود، ممکن است تصویری از گزارش فوق ارائه دهید؟

تیموری: امروزه در قرن حاضر، به دلیل تغییر شرایط اقلیمی، هزینه های هنگفت دیگری در حال تحمیل شدن به بدنه دولت و وزارت نیرو است که بنده اعتقاد دارم جامعه هیچ آگاهی نسبت به آن ندارد و به همین دلیل و دلایل دیگر، هیچ اهتمامی در کاهش مصرف آب و منابع آبی ندارد. امروزه به دلیل برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و افت کیفیت آب های زیرزمینی و افزایش میزان شوری و EC منابع آب زیرزمینی، شرکت های آب منطقه ایی با مشکلات جدیدتری دست و پنجه نرم می کنند.

افت کیفیت آب های زیرزمینی امروزه یک الزام یا نیاز جدید ایجاد کرده است، به طوری که در تعدادی از شهرهای بزرگ و کلانشهرها، برای تعدیل کیفیت آب های شرب مصرفی در شهرها، نیاز به اختلاط آب های سطحی با کیفیت و آب های زیرزمینی شور است. این امر مستلزم ایجاد مخازن متعدد توزیع و پمپاژ سطحی آب در پهنه شهرها و توسعه خطوط انتقال آب و بعضا احداث تصفیه خانه های جدید است که بسیار پرهزینه است.

فارس: نمونه های عینی از این دشواری تامین آب آشامیدنی بهداشتی پایدار در کشور هست؟

تیموری: شهرهای کرج و اراک نمونه ایی از شهرهای بزرگی هستند که اکنون درگیر طرح های ایجاد مخازن اختلاط آب و توزیع و پمپاژ آن در داخل شهر هستند؛ به عنوان مثال هزینه اجرای این طرح در شهر کرج بالغ بر 5500 میلیارد تومان است که مبلغ بسیار هنگفتی است. طبیعتا اجرای این اقدامات نیازمند صرف هزینه های فراوان است که در شرایط فعلی با این اقتصاد ضعیف آب، چالش بسیار بزرگی پیش ِ روی وزارت نیرو است. متاسفانه اقتصاد آب در کشور ما بسیار ضعیف است. ذکر چند مثال در این زمینه به خوبی ضعیف بودن اقتصاد آب در کشور ما را نشان می دهد.

*  اقتصاد آب در کشور ورشکسته است/ روزی 3 میلیارد تومان یارانه برای آب تهرانی ها

فارس: لطفا این مثال ها را بیان کنید؟

تیموری: ببینید میانگین مصرف روزانه آب در شهر تهران حدود 3 میلیون مترمکعب است و شرکت آبفای تهران به ازای هر مترمکعب آب حدود 900 تومان از مشترکان دریافت می کند و در عین حال روزانه 3 میلیارد تومان یارانه یا سوبسید برای آب شرب تهران تخصیص می یابد که رقم کمی نیست. این در حالی است که در بسیاری از استان ها، شرکت های آبفا توان پرداخت هزینه آبی که از طرف شرکت های آب منطقه ایی جهت توزیع در شبکه مصرف در اختیارشان قرار می گیرد را ندارند؛ وقتی به الگوهای غلط مصرف آب در جامعه و بهای نازل هر مترمکعب آبی که در اختیار مشترکان قرار می گیرد نگاه می کنیم، درمی یابیم که واقعا اطلاق صفت ضعیف برای اقتصاد آب کشورمان بسیار کم است و باید اقتصاد آب در کشورمان را ورشکسته نامید.

برای درک بهتر ورشکستگی اقتصاد آب کافی است بهای 1.5 لیتر آب شرب شهری که از طریق سیستم لوله کشی در اختیار مشترکان قرار می گیرد را با قیمت یک آب معدنی 1.5 لیتری مقایسه کنیم. قیمت 1.5 لیتر آب شرب شهری حدود 135 ریال است در حالی که یک و نیم لیتر آب معدنی با قیمت 60 تا 70 هزار ریال به فروش می رسد، یعنی تقریبا 450 برابر گرانتر از 1.5 لیتر آب شرب شهری است، ضمن اینکه آب شرب به سهولت با باز کردن شیر آب از طریق سیستم لوله کشی آب شرب شهری در دسترس مشترکان قرار می گیرد، در حالی که برای دستیابی به آب معدنی باید به فروشگاه ها و سوپرمارکت ها مراجعه کرد.

اگر ارزش 1.5 نیم لیتر آب معدنی موجود در بطری بسته بندی آن را با ارزش معادل ارزش آب شرب، از قیمت یک بطری آب معدنی 1.5 لیتری کسر کنیم، با این مقایسه اگر اقتصاد آب ورشکسته نیست، پس چه صفتی برازنده ی آن است؟

* اقتصاد نان خشک در کشور از اقتصاد آب قوی تر است

تیموری: بگذارید ارزش یک کیلوگرم نان خشک کپک زده را با ارزش کل آبی که برای تولید یک کیلوگرم نان مصرف می شود را برایتان مقایسه کنم. برای تولید یک کیلوگرم نان باید 1300 لیتر آب مصرف کرد. چنانچه ارزش هر لیتر آب را همان 90 ریال فرض کنیم، برای تولید یک کیلوگرم نان 11 هزار 700 تومان آب مصرف می شود، در حالی که قیمت یک کیلوگرم نان خشک بسته به کیفیت آن 25 تا 67 هزار ریال است! در حقیقت در رسته ی خبازی، ارزش 1300 لیتر آب با ارزش یک کیلوگرم نان خشک کپک زده که مملو از سم است، یکسان است.

در ایران حتی اقتصاد نان خشک کپک زده هم از اقتصاد آب قوی تر است. این درد بزرگی است اما درد بزرگتری نیز وجود دارد و آن این است که هم برای کشت و خرید گندم، یارانه آب پرداخت می شود و هم برای پخت نان! از یک طرف گندم با یارانه در اختیار خبازی ها قرار می گیرد و از سوی دیگر برای پخت همان گندم با آب شرب شهری، مجددا یارانه ی آب پرداخت می شود! این مصداق یارانه در یارانه است، آخر سر نیز باز هم بسیاری از مردم هیچ ابایی از هدر دادن و دورریز کردن نان و آب ندارند.

فارس: این اقتصاد ورشکسته چه تاثیری بر منابع آب کشور دارد؟

تیموری: معنای این قیاس ها و مثال ها فقط و فقط یک چیز است، اقتصاد آب در کشورمان کاملا ورشکسته است. منابع آبی ما ورشکسته هستند و اقتصاد آب نیز کاملا ورشکسته است! ما مجبوریم برای تامین آب شرب مردم کلی هزینه کنیم، آن هم در شرایطی که به دلیل تعادل بخشی به کیفیت آب های شرب، نیاز به طرح های گران قیمت اختلاط آب های زیرزمینی و سطحی است.

در حالی که درآمد دریافتی حاصل از فروش آب به مشترکان، حتی درصد بسیار ناچیزی از هزینه های تعمیر و نگهداری این تاسیسات را هم تامین نمی کند. با این اقتصاد ورشکسته آب، کار وزارت نیرو برای رونق بخشیدن به طرح های آبی و برنامه ریزی برای تامین و مدیریت آب بسیار مشکل است امابدون شک باید اقتصاد آب تقویت شود.

تا زمانی که ارزش آب که هم مایع حیات بخش است و هم ممد حیات، این گونه بی ارزش تلقی شود و با بهای بسیار نازل در اختیار مردم قرار گیرد، اساسا نمی توان اقتصاد آب را تقویت کرد تا به تبع آن به فکر اجرای طرح های آبی و نیز تقویت و ارتقای راهکارهای حفاظت، صیانت و نگهداشت منابع آبی و افزایش بهره وری در مصرف آب بود.

توسعه ی صنعت آب، بودجه می خواهد و مادامی که اقتصاد آب ضعیف باشد، امکان تامین بودجه توسعه کارهای آبی میسر نیست. بگذارید راحت تان کنم، ورشکسته تر از آب نمی توان هیچ اقتصادی را در ایران یافت.

در هیچ جای دنیا، آب آن هم آب شرب با کیفیت و با قیمتی چنین نازل آن هم از طریق سیستم لوله کشی شهری و شیر آب منزل در اداره، محل کار، کارخانه و سایر بخش ها در اختیار مردم قرار نمی گیرد. درست است که سهم آب شرب شهری از میزان کل مصرف آب کشور کم است و از 5 تا 6 درصد تجاوز نمی کند، اما مردم ما باید بدانند که تامین همین آب و تصفیه و توزیع آن از طریق شبکه ی شهری، هزینه های هنگفت و کمرشکنی در بر دارد. به علاوه همین مردم باید بدانند که حساب مصرف آب شرب آنها از آب مصرفی برای کشاورزی و آبیاری سوا نیست، زیرا این مردم هستند که آب شرب و محصولات کشاورزی را مصرف می کنند.

 

*ارزش آب آشامیدنی برای جامعه مشخص نیست

فارس: شما به طور مکرر جامعه را خطاب می کنید، این خطاب ها به استناد چه رفتارهایی است؟

تیموری: متاسفانه بخش بسیار زیادی از مردم، آب را بی قید و شرط در اختیار خود می خواهند. بعضی از افراد در جامعه ی ما حتی کثرت استحمام شان در ماه کمتر از دفعات کارواش بردن خودروهایشان است. کارواش ها، قالیشویی ها و ده ها مشاغل آب بر دیگر، همانند بسیاری از صنایع آب بر، آب را هدر می دهند. واقعا بعضی وقت ها فکر می کنم شاید باید در کوی و برزن و شهر و محله به فکر گماشتن پلیس آب باشیم. فهم بسیاری از قدمای ما در درک ارزش آب از بسیاری از انسان های امروزی بیشتر بود چون آب براحتی در دسترس آنها قرار نمی گرفت. قدمای ما نگهبان چشمه و قنات داشتند.

فارس: آیا در سایر جوامع و کشورهای خارجی تامین آب شرب مشابه کشور ما است؟

تیموری: سوای عدم صرفه جویی مشترکان در مصرف آن، بسیاری از مشترکان و کاربران و مصرف کنندگان آب در جامعه ما حتی قدر کیفیت مناسب آب شربی که از طریق سیستم لوله کشی شهری با مشقت و صرف هزینه های فراوان در اختیارشان قرار می گیرد را نمی دانند. شما نگاهی به همین کشور آمریکا بکنید. در آمریکا 61 میلیون نفر از مردم یعنی حدود 20 درصد از کل جمعیت آمریکا، از آب آشامیدنی لوله کشی استفاده نمی کنند. در شهرهای فلینت و میشیگان آمریکا، آلودگی سرب و باکتریایی در آب شهری سبب شد تا مردم به فکر تامین آب معدنی برای مصارف شرب باشند.

یک چهارم آمریکایی ها در حال حاضر آب را از منابعی دریافت می کنند که کیفیت آن مورد تائید آژانس حفاظت محیط زیست این کشور نیست. نمونه ی دیگر بحران کیفیت آب در آمریکا در شهر نیوارک که بزرگترین شهر در ایالت نیوجرسی آمریکا است، رخ داد که به این بحران کیفیت آب شهری، فلینت جدید اطلاق شد.

در این شهر نیز آب آشامیدنی آلوده به سرب و غیر قابل شرب تشخیص داده شد. با این اوصاف چرا ما باید آب تصفیه شده با کیفیت قابل قبول را این گونه با بهای بسیار نازل در اختیار مشترکان قرار دهیم و هیچ اهرم اعمال مدیریت در مصرف نداشته باشیم؟ عدم مدیریت در مصرف آب، تهدید بسیار جدی پیش روی آینده ی کشورمان است.

*مشارکت ذی  نفعان و گسترش دانش بین رشته ای راهکار مدیریت منابع آب

فارس: راهکاری برای عبور از شرایط تصویر شده در حال حاضر مد نظر شما است؟

تیموری: امروزه ثابت شده که برای تدوین و اجرای موفقیت آمیز برنامه های جامع مدیریت منابع آب، دو عامل نقش بسیار حیاتی دارند، مشارکت ذینفعان و دانش بین رشته ایی. به علاوه همانطور که در ابتدا گفتم، بخش بسیار زیادی از مشکلات ما بالاخص در حوزه ی آب از دو عامل اصلی نشات می گیرد ، «عدم وجود تعلیمات اجتماعی» و «غلط بودن نظام آموزشی».

مشارکت ذینفعان به معنی مشارکت مردم، ارگان ها، نهادها و بطور کلی همه کاربران و مصرف کنندگان آب در مدیریت منابع آب بالاخص مدیریت مصرف است. تعلیمات اجتماعی نقش بسیار زیادی در ایجاد انگیزه در مشترکان و مصرف کنندگان برای نقش آفرینی در فرآیند مدیریت منابع آب دارد. مدیریت منابع آب یک پروژه نیست که زمان آغاز و انجامی داشته باشد، بلکه فرآیندی است که همیشه جریان است و باید بروزرسانی شود.

اساسا تولید و اجرای مدل ها و برنامه های مدیریت منابع آب بالاخص آب های زیرزمینی، بدون مشارکت بدنه ی اجتماعی جامعه معنی ندارد و اساسا همانطور که گفتم امروزه هیدرولوژی اجتماعی پایه و مبنای موفقیت برنامه های مدیریت منابع آب است. مشارکت موثر ذینفعان نیز بدون داشتن مردم آگاه به ارزش های اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی آب مقدور نیست.

متاسفانه ما تا کنون نتوانسته ایم با ارائه ی تعلیمات اجتماعی مستمر و بروز، شیرازه ی فکری مردم را در مباحث مدیریت آب و ارزش های آب و نیز حفاظت از آب، خاک، محیط زیست و صرفه جویی در مصرف آب آشنا کنیم؛ آنقدر که به تبلیغات کالاهای مصرفی و بعضا لوکس و تجملی پرداخته می شود، هرگز برای حفاظت و صیانت از منابع آب، خاک و محیط زیست، تعلیمات اجتماعی لازم از درون مدارس، دانشگاه ها و تریبون رسانه ها به طیف های مختلف مردم در همه رده های سنی ارائه نمی شود، به طوری که این نقصان سبب شد کشور ما به لحاظ فرهنگ حفاظت از آب و صرفه جویی در مصرف آن، باوجود بهره مندی از نیاکانی به شدت صرفه جو و مقتصد در آب که آب را همچون گنجینه ایی در قنات های زیرزمین پنهان می کردند، کاملا عقب بیفتد. همین الان هم که کشور ما درگیر بحران آب است و آثار اجتماعی و تبعات زیست محیطی ناشی از کمبود آب و خشکسالی کاملا آشکار شده است، باز هم آموزش های مناسب از طریق رسانه ها به مردم ارائه نمی شود و هنوز هم به لحاظ تعلیمات اجتماعی کاملا خنثی عمل می کنیم.

شاید بتوان به جرات گفت عمده ترین آموزشی که در زمینه ی اهمیت آب طی 6 سال گذشته آن هم بصورت آگهی های زودگذر میان برنامه یا بصورت زیرنویس در تلویزیون و یا بصورت بیلبورد در خیابان ها ارائه شده، درج جمله ی «آب هست ولی کم است» باشد. امروزه آب واقعا ارزان در اختیار مردم قرار می گیرد در حالی که ارزش آن با هیچ کالای لوکسی قابل مقایسه نیست. جالب است که مردم خودروی لوکس و منزل لوکس را بسیار عزیز و گرانبها می دانند لیکن بدلیل اینکه آب با بهای بسیار نازل در اختیار مردم و مشترکان بخش صنعت قرار می گیرد، قدر آن را نمی دانند و تقریبا در مصرف آن محدویتی ندارند.

فارس: در مسئله نظام آموزشی به یک موضوع اشاره کردید و آن هم مسئله دانش های بین رشته ای بود. ممکن است این مقوله را کمی شرح دهید؟

تیموری: نظام آموزشی ما هرگز قادر به تعریف رشته ها و تخصص های بین رشته ای نبوده است. همانطور که گفتم امروزه زیربنای تهیه برنامه های مدیریت منابع آب دو چیز است، دانش بین رشته ایی و مشارکت ذینفعان. در بحث دانش بین رشته ایی مشکلات اساسی و زیربنایی داریم. نظام آموزشی ما همواره به گونه ایی عمل کرده که رتبه های بالای کنکور جذب تعدادی از رشته های خاص شوند و عملا در رشته هایی نظیر جغرافیا بالاخص شاخه ی هواشناسی، کشاورزی و آبیاری، علوم اجتماعی، علوم زمین و بطور کلی همه رشته هایی که به نحوی در مباحث مدیریت منابع آب درگیر و دخیل هستند، دانشجویان با رتبه های بالا جذب نمی شوند، در حالی که شاکله و ریشه ی برنامه ریزی برای حیات و ممات یعنی برنامه ریزی آب، در فعالیت های علمی و تحقیقاتی این رشته ها و نظایر آن ها قرار دارد.

جا داشت نظام آموزشی ما با آینده نگری و درایت، آنقدر انستیتوهای تحقیقاتی و پژوهشی متنوع در مباحث مربوط به اقلیم و مدیریت منابع آب ایجاد می کرد که دانشجویان با رتبه های بالای کنکور انگیزه های وافر برای انتخاب رشته های مربوط به آب، هوا، اقلیم، محیط زیست، منابع آب و ... داشته باشند. متاسفانه نظام آموزشی نتوانست نخبگان را جذب رشته های مرتبط با مدیریت منابع آب، هوا، اقلیم و محیط زیست نماید. بعلاوه، دانش های بین رشته ایی که کلید موفقیت در مبحث مدیریت منابع آب است، هرگز با اقبال نظام آموزشی ما مواجه نشد.

البته خوشبختانه در پایان سال 1398، هسته های علمی و پژوهشی در حوزه «سیاست ورزی آب و اقلیم»، ذیل گروه بین رشته ایی فناوری آب در دانشکده علوم فناوری های بین رشته ایی در دانشگاه تربیت مدرس راه ا ندازی شد اما با توجه به شرایط کشور، می بایست این گروه بین رشته ایی فعالیت خود را از چند دهه پیش آغاز می کرد.

*برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب از شرکت های آب منطقه ای آغاز شود

فارس: در مسئله مدیریت منابع آب به خصوص در بخش آب شرب چه پیشنهادی برای بهبود شاخص های حکمرانی در این حوزه دارید؟

تیموری: برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب باید از بطن خود استان ها یعنی در شرکت های آب منطقه ای آغاز شود. این امر سه علت دارد، نخست اینکه در تمام استان ها، این شرکت های آب منطقه ای هستند که باید با ادارات کل کشاورزی و منابع طبیعی و آبخیزداری جهت تخصیص حقابه ها و پساب های تصفیه شده ی فاضلاب برای مقاصد کشاورزی و آبیاری و نیز سرویس های اکوسیستم به تفاهم برسند و همکاری کنند. دوم اینکه شرکت های آب منطقه ایی حاکمیت تخصیص منابع آب برای کلیه مصارف شهری و صنعتی را برعهده دارند و سوم، شرکت های آب منطقه ایی بایست بطور کامل عهده دار بحث بسیار مهم شارژ مصنوعی آبخوان ها باشند.

فارس: شرایط موجود مدیریت منابع آب تا چه اندازه با پارامترهایی که شما در قالب سه بخش بیان کردید، فاصله دارد؟

تیموری: در حال حاضر در برخی استان ها، ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری با دریافت و تخصیص بخشی از پساب های تصفیه شده ی فاضلاب از جانب شرکت های آب منطقه ای، اقدام به اجرای پروژه های شارژ مصنوعی آبخوان از طریق ایجاد سدهای تغذیه ی مصنوعی می کنند.

این امر با سه اشکال فنی مواجه است، اولا ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری با توجه به ماهیت فعالیت شان، عموما با آبخوان های موجود در محیط های متخلخل یعنی آبخوان های آبرفتی آشنایی و سر و کار دارند، در حالی که شرکت های آب منطقه ای به واسطه فعالیت مستقیم در امور مطالعات پایه ی منابع آب و نیز بواسطه ی مطالعات موسسه ی تحقیقات منابع آب وزارت نیرو، هم در حوزه آبخوان های آبرفتی و هم در حوزه آبخوان های پی سنگی و بالاخص آبخوان های کارستی که بسیار حائز اهمیت هستند، مسلط تر هستند. احداث سدهای تغذیه ی مصنوعی باید با نگرش به شارژ هر دو آبخوان های آبرفتی و پی سنگی لحاظ گردد.

ثانیا در برخی استان ها، جانمایی محل احداث سدهای تغذیه ی مصنوعی که توسط ادارات منابع طبیعی و آبخیزداری ایجاد شده اند، چندان برای هدف شارژ مصنوعی آبخوان ها مناسب نیست. اهمیت جانمایی و احداث سدهای تغذیه ی مصنوعی آنقدر زیاد است که حتی اگر با صرف هزینه ی بیشتر بتوان سدهای گرانتر ولی دارای کارایی بیشتری احداث نمود، ارزش دارد. ثالثا اینکه، استحکام سازه ها و سدهای تغذیه ی مصنوعی و نیز سازه های جمع آوری و کنترل و انتقال سیلاب ها مستلزم وجود دانش و تجربه ی مرتبط با احداث این نوع سازه ها است که طبیعتا شرکت های آب منطقه ای به دلیل تجربه ی وافر در احداث انواع سدهای مخزنی در سطح استان ها، از توانایی لازم برای مدیریت احداث این سازه ها برخوردارند، به طوری که این سازه ها از طول عمر و ایمنی کافی برخوردار باشند. در تعدادی از استان ها، کارایی سیل بندهای محلی و سدهای تغذیه ی مصنوعی بدلیل تخریب در زمان دریافت بارش های سیلابی ابدا مناسب نبوده است.

*چکیده ای از مشکلات سازمانی شرکت های آب منطقه ای

فارس: خب اگر نگاهی به ساختار شرکت های آب منطقه ای داشته باشیم متوجه این مسئله می شویم که اساسا ساختار مشکل دارد، این ایرادات چگونه در مدیریت ناصحیح منابع آب تاثیرگذار است؟

تیموری: در بسیاری از استان ها چارت سازمانی شرکت های آب منطقه ای، هیچ کارشناسی در ذیل برخی مدیریت ها وجود ندارد. به عنوان مثال در برخی استان ها در ذیل مدیریت طرح های توسعه ی منابع آبی، کارشناس برق برای کنترل اتوماسیون و ابزار دقیق تصفیه خانه های آب وجود ندارد. حتی بعضا کارشناسان مسئول مطالعات آب های سطحی و زیرزمینی نیز در ذیل مدیریت مطالعات پایه ی منابع آب وجود ندارد.

متاسفانه کمبود نیرو و امکانات سخت افزاری و نرم افزاری در شرکت های آب منطقه ایی و نیز برون سپاری مطالعات آب به شرکت های مشاور استانی (بومی) یا غیراستانی، به شدت سبب تضعیف شرکت های آب منطقه ای شده است بنابراین در حال حاضر ساختار و امکانات شرکت های آب منطقه ایی به گونه ای است که شرایط برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب و تهیه و تولید برنامه های جامع و یکپارچه ی مدیریت منابع آب از طریق مدل سازی و پیش بینی سناریوهای اقلیمی، بطور کامل امکان پذیر نیست.

فارس: ایده آلی که شما برای خود تصویر کردید با وضع موجود تفاوت دارد. بر این اساس مسیر نیل به ایده آل از شرایط موجود را هم توضیح دهید تا به قول مهندس ها ما تکلیف منطقه گذار را هم بدانیم؟

تیموری: برای اعمال مدیریت منابع آب، نیاز به تشریک مساعی و حمایت شرکت های آب منطقه ای و شرکت های آبفای استانی از یکدیگر است؛ در برخی استان ها، هماهنگی لازم و کافی بین شرکت های آبفا و آب های منطقه ایی وجود ندارد. قطعا این دو به حمایت یکدیگر نیاز دارند. آب های منطقه ای می توانند با اعمال مدیریت سخت گیرانه در توزیع و تخصیص آب به بخش های صنعتی و حتی کشاورزی، سبب کمک به اقتصاد شرکت های آبفا شوند، بدین معنی که چنانچه صنایع با محدودیت های بیشتر در برداشت از منابع آب زیرزمینی مواجه شوند، راهکاری جز استفاده از پساب های تصفیه شده ی فاضلاب ها و خریداری آنها از شرکت های آبفا ندارند و بدین ترتیب نه تنها اقتصاد آبفاها تقویت می شود، بلکه به واسطه ی روی آوردن صنایع به مصرف پساب، رونق بیشتری در احداث تصفیه خانه های جدیدتر و بروزتر و حتی ایجاد تصفیه خانه هایی با قابلیت تصفیه ی فلزات سنگین ایجاد خواهد شد.

صنایع باید همانند کشور ژاپن نقش بسیار فعالی در احداث تصفیه خانه های فاضلاب داشته باشند، باید توجه داشت که اگر صنایع حاضر به احداث تصفیه خانه ها و توسعه ی خطوط فاضلاب شهری شوند، حتما باید بخشی از پساب تصفیه شده فاضلاب، مجددا برای شارژ مصنوعی آبخوان در اختیار آب منطقه ایی قرار گیرد. در حال حاضر شرکت های آب منطقه ای در استان هایی نظیر البرز، مرکزی و حتی قزوین، گام های بسیار خوبی در امر شارژ مصنوعی آبخوان ها در سطح کشور برداشته اند.

 

*اقتصاد آب و فاضلاب در کشور ورشکسته است

فارس: یک سوالی که در میانه بحث جا ماند، مسئله اقتصاد تصفیه خانه های فاضلاب بود، در حال حاضر شرایط اقتصاد این واحدهای صنعت آب را چگونه می بینید؟

تیموری: در حوضه ی تصفیه پساب های فاضلاب نیز اقتصاد مانند بخش آب بسیار ضعیف است. در برخی استان ها علاوه بر صنایع، کشاورزی و اهداف شارژ مصنوعی آبخوان ها، متقاضیان دیگری نیز برای دریافت سهم از پساب فاضلاب وجود دارد که در این بین می توان به شهرداری ها اشاره کرد.

در برخی موارد هزینه ای که برای فروش پساب از شهرداری ها دریافت می شود، حتی 15 درصد هزینه تصفیه ی پساب فاضلاب نیست، حال بماند که همین مبلغ ناچیز با چه مقدار تاخیر زمانی به شرکت های آبفا پرداخت می شود. با این روال باید گفت که اقتصاد فاضلاب و تصفیه ی پساب فاضلاب نیز همانند بخش آب ورشکسته است. این رویه باید اصلاح شود.

نکته ی دیگر کیفیت پساب های تصفیه شده ی فاضلاب است. در برخی شهرها یا حتی مراکز استان ها، پساب های فاضلاب پس از فرآیند تصفیه، از کیفیت لازم برای مصرف توسط بخش کشاورزی برخوردار نیستند، بطوری که بعضا حتی ممکن است محیط زیست اجازه ی استفاده از آنها برای آبیاری و کشاورزی و یا حداقل رهاسازی آنها در طبیعت را ندهد. حتی ممکن است خود امور کنترل کیفیت آب و معاونت های حفاظت منابع آب در ساختار شرکت های آب منطقه ای، اجازه استفاده از پساب های تصفیه شده ی فاضلاب را جهت اهداف شارژ مصنوعی آبخوان ندهند. این واقعا منطقی نیست که این همه هزینه برای احداث یک تصفیه خانه و نیز فرآیند دائمی تصفیه پرداخت شود، لیکن پساب هنوز کیفیت لازم را نداشته باشد. لذا بایست در بحث بروزرسانی و افزایش ظرفیت تصفیه خانه ها اقدامات سازنده به عمل آید و علل این مشکلات هرچه سریعتر مرتفع شود.

* چگونگی بهبود اقتصاد واحدهای تصفیه خانه فاضلاب

فارس: چه پیشنهادی برای بهبود اقتصاد واحدهای تصفیه خانه فاضلاب دارید؟

تیموری: برنامه ریزی برای فروش پساب فاضلاب باید به گونه ای باشد که پساب پس از تصفیه بدون هدف در طبیعت رها نشود. در برخی استان ها، تصفیه خانه های فاضلاب در نقاطی احداث شده اند که صنایع بدلیل بعد مسافت و یا صعوبت در انتقال پساب، نمی توانند براحتی از پساب تصفیه شده بهره مند شوند.

اگر شرکت های آبفا بتوانند با برنامه ریزی صحیح به گونه ایی عمل کنند که صنایع و مجتمع های صنعتی امکان دسترسی به پساب های تصفیه شده ی فاضلاب را به گونه ای داشته باشند که امکان انتقال پساب های تصفیه شده از محل تصفیه خانه به مجتمع های صنعتی به سهولت مقدور باشد، انگیزه ی بیشتر برای بهره برداری صنایع از پساب های تصفیه شده ی فاضلاب ایجاد می شود. بنابراین جانمایی و موقعیت تصفیه خانه های فاضلاب باید به دقت و با مطالعات کافی و با هماهنگی با شرکت های آب منطقه ای به گونه ایی صورت گیرد که خروجی تصفیه خانه در اولویت اول بتواند برای شارژ مصنوعی آبخوان ها و سپس برای اهداف صنعتی و کشاورزی تخصیص یابد.

اینکار باید به گونه ای مدیریت شود که اگر شرکت های آب منطقه ای هیچ کاربری شارژ مصنوعی آبخوان یا مصرف در کشاورزی برای پساب ندارند، صنایع در مجاورت تصفیه خانه متقاضی خرید پساب باشند و همزمان شرکت های آب منطقه ایی دسترسی صنایع و مجتمع های صنعتی به آب های زیرزمینی را محدود کنند تا هم برداشت آب از آبخوان ها کاهش یابد و هم اقتصاد فاضلاب تقویت شود. به عنوان مثال، شرکت آبفای استان هرمزگان در زمینه ی تعیین جانمایی و موقعیت مناسب برای احداث تصفیه خانه های فاضلاب، به دیدگاه های خوبی رسیده است.

*تصفیه خانه فاضلاب در مجاورت واحدهای صنعتی ساخته شود

فارس: یعنی نمونه هایی داریم که واحدهای تصفیه خانه مشتری حداقل صنعتی نداشته باشند؟

تیموری: برخی از تصفیه خانه های فاضلاب در برخی شهرها، به دلایل متعدد در محل هایی احداث شده اند که برای فروش پساب تصفیه شده، یک مشتری واحد در بخش صنعت که متقاضی خرید کل پساب باشد، ندارند. یعنی به عنوان مثال یک مجتمع صنعتی بزرگ و کلان که متقاضی خرید یک جای حجم زیادی از پساب باشد، در مجاورت تصفیه خانه ی فاضلاب یا در فاصله ی معقول از آن وجود ندارد و بجای آن چندین مجتمع صنعتی خرد و دارای اقتصاد ضعیف وجود دارند که این امر سبب می شود به جای تخصیص یک مقدار مشخص پساب به یک مجتمع صنعتی کلان، همان مقدار در بین چند کارخانه ی کوچک تقسیم و تسهیم شود و در نتیجه تعداد انشعابات واگذاری پساب فاضلاب افزایش می یابد که آنهم دردسرهای خاص خود را دارد. زیرا ممکن است حجم پساب تصفیه شده در واحد زمان یعنی دبی پساب متغییر باشد و به تبع امکان تنظیم جریان پساب تصفیه شده و تخصیص دبی تعهد شده پساب به چندین واحد صنعتی در آن واحد مطابق مقادیر دبی تصریح شده در قرارداد شرکت آبفا میسر نباشد؛ بنابراین بهتر است کل حجم پسابی که برای واگذاری به بخش صنعت منظور شده است، به صورت یکجا و صرفا با یک انشعاب به یک مجتمع صنعتی کلان واگذار شود.

فارس: در پایان اگر مطلبی بابت جمع بندی دارید ارائه کنید؟

تیموری: به هر حال باید گفت، همانطور که در بحث آب، باید بین سه مولفه ی آب- غذا- انرژی بالانس صرفه جویانه برقرار شود، در بحث فاضلاب نیز باید بین سه مولفه ی آبخوان ها- کشاورزی- صنایع تعادل ایجاد شود.

باید توجه داشت که سرنوشت آب در بسیاری از استان ها به شدت به یکدیگر وابسته است. مثلا استان های تهران- البرز و نیز استان های قم- مرکزی، به لحاظ تخصیص حقابه، منابع بسیار مشترکی دارند؛ همانطور که استان البرز با مصرف آب و کشت انواع صیفی جات برای پایتخت و کل استان تهران، به این استان خدمت می کند، به همان اندازه نیز استان البرز حق دارد برای شارژ مصنوعی آبخوان های خود، از تصفیه خانه های استان تهران نظیر تصفیه خانه ی فیروزبهرام، پساب تصفیه شده ی فاضلاب دریافت کند.

البته خود استان تهران نیز نیاز به تعبیه طرح های شارژ مصنوعی آبخوان در کمربند جنوب غربی- جنوب- جنوب شرقی شهر تهران دارد، اما متاسفانه در محدوده هایی که در شهر تهران نشست زمین رخ داده، حتی یک وجب زمین خالی برای ایجاد حوضچه های شارژ مصنوعی آبخوان وجود ندارد و همه زمین ها در این محدوده ها، عمدتا مالکان خصوصی یا دولتی دارند که قطعا این محدودیت در آینده بسیار مشکل ساز خواهد شد. 

بنده به شخصه اعتقاد دارم که در بدنه ی جدید وزارت نیرو، عزم جدی برای حل مشکلات آب کشور و برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب و اعمال صحیح و سخت گیرانه ی حکمرانی منابع آب در کشور وجود دارد. به همین دلیل باید در راستای ارتقای این امر، حتما اقتصاد آب و فاضلاب نیز تقویت شود و کمک و همفکری لازم نیز توسط مشاورین خبره به وزارت نیرو ارائه شود.

منبع:فارس

انتهای پیام/

کلید واژه :

اقتصاد آب ضعیف تر از اقتصاد نان خشک

،

«آب آشامیدنی» کالای لوکسی که ارزان عرضه می شود

ثبت نظرات
captcha