کد خبر : ۳۴۷۷۶۲
زمان انتشار :
facebook telegram twitter google+ cloob Yahoo print

پایگاه خبری محیط زیست ایران

مدیریت آب نیازمند دانش های میان رشته ای است

صدیقه نصری می گوید که حوزه مدیریت آب نیازمند دانش های میان رشته ای است و در آن باید مطالعات فرهنگی و اجتماعی انجام شود. او از ضرورت احیای میرآب ها گفت که در فرهنگ گذشته کشور نقش مهمی داشتند.

مدیریت آب نیازمند دانش های میان رشته ای است

به گزارش پایگاه خبری محیط زیست ایران، به باور کارشناسان عدم توجه به محیط زیست در روند توسعه شتابان کشور در دوران پس از جنگ تحمیلی هشت ساله، یکی از مهم ترین اشکالات دولت های ایران است. بی توجهی به مفهوم توسعه پایدار که مطالعات محیط زیستی را هم شامل می شود، ضمن آنکه باعث شد تا تخریب محیط زیست به عنوان یک ضدفرهنگ مهم میان مردم رواج پیدا کند، منازعات مختلف اجتماعی را به میان آورد. عدم مطالعات جدی فرهنگی و اجتماعی در زمینه انتقال و مدیریت منابع آب، امروزه کشور را با مشکلات جدی اجتماعی مواجه کرده است و مقصر اصلی این جریان نگاه دولت هاست به مساله مدیریت منابع آب. بنابراین در زمینه مدیریت منابع آب و مسائل میان رشته ای این حوزه پژوهش های بنیادین گسترده ضرورت دارد.

به تازگی پژوهشی جدی در این حوزه با عنوان «آب، عدالت و امنیت» تالیف صدیقه نصری توسط انتشارات دانشگاه مفید قم منتشر شد. به همین مناسبت گفت وگویی با نویسنده این کتاب انجام دادیم که بخش نخستش یازدهم تیر ۱۳۹۹ از نظر مخاطبان گذشت. (این بخش  اینجا قابل مطالعه است.) در آن بخش دکتر نصری از مسائل و مشکلات توسعه شتابان و غیرعلمی پس از جنگ گفت و تخریب محیط زیست را بر اثر این توسعه بررسی کرد. یکی از محورهای بخش نخست این گفت وگو مشکلات و منازعات این روزهای کشور در حوزه منابع آب بود.

بخش دوم این گفت وگو را در ادامه خواهید خواند. پیش از آن ذکر این نکته ضروری است که نصری عضو هیات علمی دانشگاه حکیم سبزواری و دانش آموخته دکتری رشته علوم سیاسی گرایش سیاستگذاری عمومی از دانشگاه تهران است و حوزه مطالعاتی اش به مسائل خاورمیانه مربوط است. نصری در مسائل مربوط به بحران آب در ایران مقالات متعددی را هم منتشر کرده و رویکرد او در تحلیل این بحران میان رشته ای است.

* در بحث نظام ها و شاخصه های جهانی مربوط به سرانه آب، چه درصدهایی از کمبود باعث ایجاد تنش می شود. ایران فعلی در چه وضعیتی قرار دارد؟

می دانید که آب مولفه بسیار مهمی در تمدن های شرقی است و همین باعث شده تا این مولفه بدل به «مساله» اندیشمندان مختلف شود. مارکس در «شیوه تولید آسیایی» و کارل آگوست ویتفوگل در «استبداد شرقی: بررسی تطبیقی قدرت تام» این مساله را تحلیل کرده اند. اینکه آب چطور آبادان به همراه می آورد و بی آبی فقر و ناآبادانی را از جمله این تحلیل هاست. در واقع باید ارتباط آب با جامعه و صنعت را بررسی کرد تا متوجه شد که چگونه آثار کمبود آب منازعات را رقم می زند. شاخص «فالکن مارک» تعیین کرده کشورهایی که سرانه آبشان زیر ۹۰۰ یا ۱۱۰۰ است، یا در آستانه تنشند یا وارد آن شده اند و کشورهایی بالای شاخص ۲۰۰۰ تنش آبی ندارند. ایران بر اساس این شاخص در تنش آبی قرار دارد. در شاخص های سازمان ملل متحد نیز ایران کشوری با تنش آبی است. پیشتر اشاره کردم که این تنش ها را می توان دید. به عنوان مثال در چند سال گذشته که دریاچه ارومیه به وضعیت نابسامانی دچار شده بود من مطالعه و بازدید میدانی زیاد از منطقه داشتم و بسیاری از اهالی مصاحبه کردم. بسیاری از ساکنان آنجا که مهاجرت کرده بودند و بسیاری دیگر هم معتقد بودند که انواع بیماری ها به مرور به سراغشان خواهد آمد و استرس های زیاد داشتند. تعدادی هم بر این باور بودند که بیماری هایی که اکنون دارند بر اثر ریزگردهایی است که از دریاچه خشک شده بلند می شود. اما اکنون مدتی است که با زیاد شدن بارش ها وضعیت کمی بهتر از قبل شده است.

نمونه بازر نداشتن مطالعات و ارزیابی های جدی در حوزه سدسازی، پروژه سد گتوند است. مشکلاتی که گتوند ایجاد کرد ناشی از نبودن هیچگونه مطالعات و ارزیابی های زیست محیطی، فرهنگی و اجتماعی بود از دریاچه ارومیه جدی تر مساله خشک شدن «هامون» در استان سیستان و بلوچستان است. در این منطقه بسیاری از خانه ها و حتی در برخی موارد روستاهایی کلاً تخلیه شده و به مناطق دیگر مهاجرت کرده اند و کلاً مساله مهاجرت باعث ایجاد معضلاتی در کشور شده و می شود. در حوضه آبی زاینده رود هم هرچند که رودخانه فعلاً برقرار است اما توزیع نامناسب آن مشکلاتی را برای همه ذی نفعانش در سطح ملی و برای کل کشور ایجاد کرده است.

* اهمیت آب آنقدر زیاد است که تاسیس دانشی با عنوان هیدروپلیتیک ( Hydropolitics) را نیز موجب شده و در این دانش از تاثیر منابع آب بر کنش های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی صحبت می شود. روند انتقال آب در مناطق مختلف و سدسازی های متعدد ایرانی ها تا چه حد بر اساس سازوکار علمی و مولفه های توسعه پایدار شکل گرفته اند؟

ایران جغرافیای متنوعی دارد و باید تاثیر منابع آبی اش روی رفتار سیاسی و مسائل اجتماعی و اختلافاتی که هیدروپولیتیک ایران ایجاد می کند، بررسی شود. هیدروپولیتیک در سطح محلی اش روابطی است که می تواند بین گروه های مختلف و روی و اختلافات محلی تاثیر بگذارد و نبود سازوکارهای قانونی و مدیریت نامناسب می تواند این اختلافات را بسیار جدی کند. در بحث ملی هم سیاست گذاری ها در زمینه انتقال آب باید مورد واکاوی قرار گیرد. به تنش آبی برخاسته از سیاست گذاری نامناسب هیدروپولیتیکی دولت در سدسازی و انتقال آب است. من مطالعات میدانی گسترده ای را در حوزه سدسازی انجام داده و با بسیاری از مسئولان امر و صاحب نظران گفت وگوهایی انجام دادم.

نمونه بازر نداشتن مطالعات و ارزیابی های جدی در حوزه سدسازی، پروژه سد گتوند است. مشکلاتی که گتوند ایجاد کرد ناشی از نبودن هیچگونه مطالعات و ارزیابی های زیست محیطی، فرهنگی و اجتماعی بود. سدسازی نیاز به مطالعات گسترده دارد و در بسیاری از موارد این مطالعات انجام نشده و داده های اطلاعاتی در حوزه های گوناگون گردآوری نشده است.

ببینید مساله انتقال آب در جهان امری پذیرفته شده است، اما نیاز به اصولی دارد. مثال دیگری آن بحث انتقال آب از طریق تونل بهشت آباد است. نمی توان بدون دارا بودن هیچکدام از شرایط و ویژگی های زیست محیطی و مطالعات پیشینی این کار را انجام داد. مطالعاتی چون نیازسنجی، گزینه یابی و… باید انجام شود. حتی باید بررسی شود که آیا تنها راهکار همین تونل است یا اینکه آلترناتیوهایی نیز وجود دارد؟ اصلاً سیاستگذاری عمومی یعنی همین. اگر تمام فکر و ذکر محصور در همان گزینه یا گزینه های موجود باشد قطعاً به گزینه های دیگر فکر نخواهد شد. باید گزینه ای اجرایی شود که کمترین اثر منفی را روی عدالت و توسعه داشته باشد.

از ضروریات مساله انتقال آب این است که دو تا حوزه به طور مستقل مورد بررسی اجتماعی و محیط زیستی قرار بگیرند. رویکرد من در رساله و کتاب «آب، عدالت و امنیت» هزینه فایده بود که با استفاده از روش listen leaing بحث را مورد بررسی قرار دادم.

در مسائل انتقال آب باید حتماً یک رویکرد هزینه فایده وجود داشته باشد که آیا موانع و هزینه ها و مشکلاتی که این انتقال آب ایجاد می کند چقدر جدی و فراگیر است؟ آیا منافع این پروژه به مضار آن می چربد؟ یکی از مسائل اساسی در هیدروپلیتیک ملی و محلی ایران سیاسی شدن آب است که واقعاً یک چالش جدی است در بحث مدیریت آب. مطالعات من این سیاسی شدن را به عینه نشان می دهد. در بسیاری اوقات نمایندگان مجلس در پروژه ها مداخله غیرکارشناسی می کنند. آنها صرفاً برای جمع آوری رای از طرح های انتقال آب استفاده ابزاری کرده و بعضاً مشکلات را بزرگنمایی می کنند. کار آنها باعث ایجاد تنش، هیجان و دودستگی می شود. این دودستگی در اثر نبودن قوانین مناسب باعث شده تا عده ای دست به سودجویی بزنند.

* کنار مشکلات محیطی و اقلیمی آیا عوامل دیگری هم موثر بر هیدروپلتیک هستند؟

البته ما مشکل کاهش بارندگی و در عین حال مصرف بالای حوزه های مختلف را داریم. کشاورزی ما در برخی گمانه زنی ها تا ۹۸ درصد و برخی دیگر از مطالعات ۹۰ یا ۷۰ درصد هدررفت آب دارد. حتی ۷۰ درصد هم رقم بسیار بالایی است. حتی صادرات هندوانه یکی از مولفه های هدررفت آب در ایران است. اینها بحث های فنی و تخصصی هستند که باید مهندسان منابع آب به آن پاسخ دهند.

از سالیان پیش میرآب ها در سیاست گذاری ها نقش داشته و در ادامه مجری تصمیمات هم بودند. میرآب منتصب دولت نیست. او مثل کدخدا می ماند و مردم او را انتخاب می کنند. چون میرآب منتخب مردم بود بنابراین مشکلات راحت تر حل و فصل می شد اما یکی دیگر از مشکلاتی که در زمینه سیاست گذاری باید روی آن متمرکز شد، مساله تصمیم گیری بالا به پایین و تصمیم گیری مراتبی است. الگویی که من پیشنهاد می دهم مدیریت جامع منابع آب است که می توان آن را برخاسته از حکمرانی پایدار خوب دانست. حکمرانی خوب از مدل های مدیریت اداری است و معمولاً پس از اینکه مدیریت سنتی به نتیجه مناسبی نمی رسد این نوع از حکمرانی را مطرح می کنند. برای رسیدن به آن لازم است که مشکلات سازمانی رفع شده و یک ساختار اداری نو با اصلاحات ایجاد شود که مورد پذیرش همه باشد. مقداری از مشکلات فعلی به مشکلات سازمانی بازمی گردد. مشکلات سازمانی از موانع اجرا نشدن مدیریت به هم پیوسته و جامع منابع آب است.

در مدیریت جامع بجز بخش های خصوصی و دولتی نهادهای مدنی هم باید حاضر باشند. اگرچه که باید مدیریت آب را به شرکت های محلی واگذار کرد و دولت هم نقش نظارتی داشته و دخالت بکند اما نیاز به مشارکت همه گروه ها نیز وجود دارد. وقتی که شورای عالی آب ایجاد شد و بر مشارکت همه گروه های ذی نفع در امر تصمیم گیری تاکید کرد، همه شاهد بودند که منازعات کمتر از قبل شد. ضمن اینکه در این شورا بازرسی از دولت حضور داشت، نمایندگان اصناف نیز شکرت کردند و به همین دلیل منازعات کمتر شد.

* در منازعات آبی می توان از فرهنگ و پیشینه فرهنگی کمک گرفت؟

از سالیان پیش میرآب ها در سیاست گذاری ها نقش داشته و در ادامه مجری تصمیمات هم بودند. میرآب منتصب دولت نیست. او مثل کدخدا می ماند و مردم او را انتخاب می کنند. چون میرآب منتخب مردم بود بنابراین مشکلات راحت تر حل و فصل می شد. وقتی کسب به انتصاب از دولت در پستی قرار می گیرد، بویژه زمانی که سرمایه اجتماعی دولت پایین است، این یعنی که دولت اعتماد عمومی را جلب نکرده است و آنگاه است که به مشکل برمی خورد.

متاسفانه در بحث منابع آب ما رویکرد از بالا به پایین و عدم مراجعه به بخش خصوصی را داریم. منظورم از بخش خصوصی نهادهای مدنی است و نه بنگاه های اقتصادی. البته دولت حداکثری نباید به این معنا باشد که خود در گوشه ای نشسته و کاری به امور نداشته باشد. دولت باید تسهیلگر و ناظر باشد.

بنابراین یکی از معضلات امور سازمانی است. ما اکنون سازمان حفاظت محیط زیست، شرکت های آب منطقه ای، جهاد کشاورزی، سازمان آب و فاضلاب و وزارت نیرو را داریم که ضمن اینکه همگی باید با هم تعامل داشته باشد، به هر حال یکی باید حرف دیگری را قبول کند و سازمانی حرف آخر را بزند. حوزه منازعات آبی به وزارت کشور ربط پیدا می کند و تامین آب مربوط به وزارت نیرو است. بحث حفاظت از محیط زیست هم به سازمان حفاظت ا محیط زیست و وزارت جهاد کشاورزی مربوط است.

مساله دیگر مدیریت منابع آب، اجتماعی است. دولت برنامه مشخصی برای مشارکت عمومی و چگونه به میدان آمدن مردم ندارد. بحث میرآب را اینجا می توان مطرح کرد. مسئولیت توزیع آب نباید به طور مشخص از طرف دولت باشد و کارمند دولت در این حوزه جای منتخب مردم را بگیرد. این یک مساله اجتماعی است که باید حل شود. نباید دولت ها خودشان را مجری بدانند. دیدگاه قالب بین المللی هم این نیست و در بسیاری از کشورها شاهد هستیم که دولت در حوزه مدیریت منابع آب صرفاً زمینه ساز و تسهیلگر است و در تعامل با بخش مدنی است. یعنی دولت صرفاً حضور دارد.

ما مشکلات قانونی را هم در کشور داریم. قوانینی داریم که کامل نیستند و باید قوانین دیگری تدوین شوند. برنامه ریزی ها هم دقیق نیست. ما نیاز به محیط توانمند داریم و این توانمدسازی محیط از ضرورت های پرداختن به مساله آب و مدیریت آن است. بنابراین باید مشارکت عمومی را تا حد توان افزایش داد و زمینه را برای حضور همه ذی نفع ها فراهم کرد. دوباره تاکید می کنم که دولت باید صرفاً به عنوان کمک کننده و قانونگذار کلی موثر باشد. حتی این جریان به ساختاری مالی و تشویقی هم نیاز دارد. پروژه های آب سنگین و چشمگیرند و نیاز به یکسری از مسائل زیربنایی دارند.

* نهادهای مدنی چه مختصاتی را در مدیریت منابع آب خواهند داشت؟

به این نهادها و نهادهای مرکزی و محلی نیاز است. نهادهای می توانند عمومی باشند و یا اینکه به صورت خصوصی ایجاد شوند. در هر دو صورت وجودشان ضرورت است، چرا که حکمرانی بهتری صورت خواهد گرفت. پس نیاز داریم که یک ظرفیت سازی نهادی و توسعه منابع انسانی ایجاد شود. در بحث قانونگذاری و برنامه ریزی متاسفانه ایران خیلی کمرنگ عمل کرده است. شاید به دلیل آنکه ما صرفاً روی توسعه تمرکز داشتیم و فراموش کردیم که ناپایداری اکوسیستم چقدر می تواند مشکل ساز باشد و رفتارهای خصمانه را تقویت کند.

* در بحث دیپلماسی آب بفرمایید که ممکن است منازعه آبی بین ایرانیان با کشورهای همسایه رخ دهد؟

یقیناً اگر وضعیت فعلی ادامه پیدا کند این منازعات رخ خواهد داد. مثال هایی را برای شما بیان کردم که وضعیتی مشابه ما داشته و به جنگ ختم شد. بحران دارفور، جنگ بین سوریه و عراق، منازعه آبی بین هند، چین و بنگلادش، بحث آسیای مرکزی و… اصلاً یکی از دلایلی که باعث حمله رژیم بعث عراق به ایران و تحمیل جنگ هشت ساله به ملت ما شد، مساله اروندرود و منابع آبی اش بود.

در بخش قبلی مصاحبه برای شما از آلودگی آب گفتم. زمانی در منابع آبی خزر اعلام کردند که سهم ایران در آلودگی آب این دریاچه عظیم ۵ درصد است و ۹۵ درصد دیگر آلودگی مربوط به کشورهای همسایه است و آنها در این آلودگی عظیم نقش دارند. همین مساله آلودگی دریاچه خزر باعث منازعه شده و مشکلاتی را بین ایران و کشورهای همسایه ایجاد کرده است. در حوزه خلیج فارس نیز ساخت جزایر مصنوعی توسط کشورهای عربی نمود کامل بی عدالتی محیط زیستی است که ناامنی هم ایجاد کرده و می کند. ساخت این جزایر امنیت و منافع ملی ما را به خطر انداخته است. ساخت این جزایر آلودگی آب منطقه را به شدت افزایش داده و در دراز مدت مشکلات جدی دیگری را نیز ایجاد می کند. پیچیدگی مفهوم امنیت در عصر حاضر نیز از همین مسائل ناشی می شود.

زمانی در منابع آبی خزر اعلام کردند که سهم ایران در آلودگی آب این دریاچه عظیم ۵ درصد است و ۹۵ درصد دیگر آلودگی مربوط به کشورهای همسایه است و آنها در این آلودگی عظیم نقش دارند. همین مساله آلودگی دریاچه خزر باعث منازعه شده و مشکلاتی را بین ایران و کشورهای همسایه ایجاد کرده ما در زمینه رودخانه های مرزی با افغانستان رابطه خوبی نداریم. زمانی من را به جلسه کنفرانس امنیتی غرب آسیا دعوت کردند که یک سخنرانی در آنجا ارائه دادم. بسیاری از افرادی که سخنرانی داشته و مقالاتی را ارائه کرددند به پروژه گپ که مشترک میان دولت های ترکیه و افغانستان است پرداختند و اشخاصی نیز مساله أب هیرمند را مطرح کردند. نکته مشترک همه اینها این بود که افغانستان دارد حقوق ما را تصییع می کند. آنها مدام به ایده دولتمردان افغانستان مبنی بر نفت دربرابر آب طعنه می زدند. من در سخنرانی ام اشاره کردم که باید صحبت های طرف افغانستانی را هم بشنویم. نماینده سفیر افغانستان هم در این کنفرانس حضور داشت و وقتی نوبت به او رسید از این حرف من تشکر کرد.

شنیدن سخن طرف افغانستانی در منازعات رودخانه مرزی اهمیت بسیاری دارد. این نکته مهمی است که ما توانایی استفاده از دیپلماسی آب را داشته باشیم. اگر دیپلماسی ما در این زمینه فعال نباشد احتمال بروز منازعه بسیار جدی است، مگر اینکه کشورها منابع جایگزین پیدا کنند و البته این بازهم حساسیت مساله را کم نمی کند، صرفاً قدری ناامنی را کاهش خواهد داد.

ما حوضه های آبی مشترک گسترده ای با کشورهای همسایه داریم اما متاسفانه درجه کمبود هم بالاست. به عبارتی افغانستان هم مانند ما خود را کشور پرآبی نمی داند و از طرف دیگر کشورهای همسایه ما هم کمبود دارند و در آتش کم آبی می سوزند. این مسائل منجر به ناامنی می شود و به دلیل تجربه های پیشینی کشورها که نمود جنگ عینی بوده، ضرورت دارد که این موضوع را مورد مطالعه جدی قرار دهیم.

* نقش توسعه غیرعلمی صنعت در ایران را در بحران آب چگونه ارزیابی می کنید؟

این توسعه نامتوازن، شتابان، غیر علمی و غیرپایدار چیزی جز فقر و بیکاری و بدبختی و از همه مهمتر نابودی محیط زیست دربر نداشت. ما بسیاری از اوقات فکر می کردیم که اگر مدام سد بسازیم، همه مناطق کشور آباد خواهند شد، اما پس از چندی متوجه شدیم که مثلاً همه قنات های منطقه ای که سد در آن ساخته شده خشک شده اند. در ادامه متوجه شدیم که خود مردم آن سد را نمی خواهند و فقط مسئولان خواستار آن بودند.

ببینید اعتماد عمومی اگر افزایش پیدا کند دخالت دولت صرفاً تا اندکی ضرورت خواهد داشت. من در همین کتاب به بحث درباره نظریه بازی ها پرداخته و تحلیل کردم که دخالت دولت تا چه حد مفید است. دولت در حل مشکلات آب و مدیریت بهینه آب، زمانی که تراژدی مشترک رخ دهد که بر اثر آن ذی نفعان دیگر نتوانند به نتیجه برسند، آنگاه به عنوان ذی نفع برتر که از قدرت اقتدار مشروعی برخوردار است به میدان آمده و تصمیم نهایی را می گیرد. اما اینکه دولت از همان اوایل کار بیاید و خود قوانین را ایجاد کرده و میزان بهره برداری هرکدام از طریفیت را خود تعیین کند، کار اشتباهی است و این مدل مدیریت راه به بی راهه خواهد برد. بنابراین برای حل منازعات تاکید بر استفاده از روش های همکارانه است و روش های مبتنی بر تعامل.

مهر

کلید واژه :

مدیریت آب

ثبت نظرات
captcha