کد خبر : ۳۴۷۷۵۳
زمان انتشار :
facebook telegram twitter google+ cloob Yahoo print

پایگاه خبری محیط زیست ایران

الگوهای توسعه باید خود را با تحولات سریع فناورانه سازگار کنند

دانشیار جامعه شناسی دانشگاه تهران با بیان اینکه همگرایی و سرعت بالای تحولات فناوری های نوین از موانع طراحی مدل پیشرفت است، گفت: الگوهای توسعه باید خود را با این تغییرات سریع سازگار نمایند.

الگوهای توسعه باید خود را با تحولات سریع فناورانه سازگار کنند

به گزارش پایگاه خبری محیط زیست ایران، بمتن پیش رو مشروح سخنرانی عبدالحسین کلانتری، دانشیار گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران و سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی با عنوان «امتناعات فناوری های نوین برای طراحی الگوی پیشرفت» در همایش «موانع و دشواری های اجرای الگوی پیشرفت» که در تاریخ شنبه ۲۴ خردادماه ۱۳۹۹ در مرکز الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت ارائه شده است؛

موضوع بحث بنده «امتناعات فناوری های نوین برای طراحی الگوی پیشرفت» است. تمدن ها و صورتبندی های اجتماعی-اقتصادی، در طول تاریخ پیوند وثیقی با فناوری ها داشته اند، تا آنجا که در تعبیری رادیکال، برخی ابزارگرایان، کل تاریخ بشری و پویایی های آن را بر اساس تحولات فناوری های بشری فهم و تفسیر می کنند، اما فارغ از تحلیل این رویکردهای افراطی، نمی توان این نکته مهم را نادیده گرفت که فناوری ها نه تنها در بستر ضرورت های اقتصادی و ویژگی های فرهنگی و اجتماعی سامان یافتند و لذا از آن متأثر هستند، که نیز در مقابل، خود موجب شکل دهی به صورتبندی های اجتماعی و اقتصادی و حتی تمدنها شده و بر نوع مواجهه و ادراک ما از خود و جهان تأثیر زیادی داشته اند و در دوره های مختلف تاریخی آن را سامان داده اند.

تمدن ها و صورتبندی های اجتماعی-اقتصادی، در طول تاریخ پیوند وثیقی با فناوری ها داشته اند، تا آنجا که در تعبیری رادیکال، برخی ابزارگرایان، کل تاریخ بشری و پویایی های آن را بر اساس تحولات فناوری های بشری فهم و تفسیر می کنند ما زمانی خود و جهان را مکانیکی فهم کرده ایم و بر آن اساس حتی به تحلیل جامعه پرداختیم و گاهی نیز ارگانیستی و فیزیولوژیکی فهمیدیم که در صورتهای رادیکال خود به ارگانیسیسم و داروینیسم اجتماعی و رفتارگرایی ختم شد و گهگاهی الکترونیکی و سایبرنتیکی و کامپیوتری فهمیدیم و دایره لغات تخصصی و حتی عامیانه خود را بر آن اساس بازتعریف کردیم و زمانی نیز نورولوژیک و ژنتیکی که بازگشت جدیدی به ارگانیسیسم است. لذا در عین اینکه فناوری ها منبعث از انگاره های علمی بوده اند، متقابلاً فهم و زبان علمی و تحلیلی را تغییر و جهت داده اند. فناوری ها حتی قالب های تخیل ما را نیز جهت داده اند و صورتهای مطلوب جهان را نیز در نگاه ما تغییر داده اند.

فناوری ها، مدل ها و الگوهای توسعه را نیز تحت تأثیر خود قرار داده اند. به عنوان مثال، الگوی توسعه خطی و نوسازانه مبتنی بر ادراک فرایندی و خطی موجود در فهم مکانیکال و محاسباتی از عالم است که به شدت تحت تأثیر پیشرفتهای صنعتی و کشف انرژی های نوپدید آن عصر و پیشرفتهای خیره کننده علم فیزیک بود. مدل ها و الگوهای توسعه کارکردگرا نیز به شدت تحت تأثیر رویکردهای ارگانیستی و داروینیستی شکل گرفتند که خود متأثر از پیشرفتهای علوم طبیعی و زیست شناسی بوده است.

اجازه بدهید برخی از ویژگی های این فناوری های نوین را بررسی کنیم تا تبعات آن را برای مدل ها و الگوهای توسعه روشن کنیم؛

اول اینکه، اهمیت فناوری ها در جهان بشری و در طول تاریخ، مرتباً افزایش یافته است و تأثیر فناوری های نوین در شرایط کنونی به مراتب بیشتر از فناوری های پیشین است و طبیعتاً این افزایش اهمیت، موجب می شود که پیوند آنها با صورتبندی های اجتماعی اقتصادی و نیز سهم آنها در تعیین زبان علمی و طراحی الگوهای توسعه نیز بیشتر بشود، لذا هر گونه طراحی برای الگوی توسعه نه تنها نمی تواند نسبت خود را با این فناوری ها روشن نکند، که نیز باید خود را بر اساس اقتضائات آن سامان داده و در سطحی بنیانی تر با تأمل در بن انگاره های این فناوری ها آنها را در افق توسعه جهت دهد. به بیانی ساده تر، الگوی توسعه، هم باید خود را بر اساس دلالت های این فناوری ها سامان دهد و هم باید آنها را در افق توسعه خود جهت دهد.

فناوری ها منبعث از انگاره های علمی بوده اند، متقابلاً فهم و زبان علمی و تحلیلی را تغییر و جهت داده اند، فناوری ها حتی قالب های تخیل ما را نیز جهت داده اند و صورتهای مطلوب جهان را نیز در نگاه ما تغییر داده اند

دیگر اینکه، فناوری های نوین با سرعت بالایی تغییر و تحول می یابند. چنین ویژگی موجب شده است که زبان علمی و مدل های توسعه به شدت دچار اغتشاش شوند. از این فراتر، در این فضا مدل های حکمرانی نیز دچار تشتت و عدم وفاق شده اند. به عنوان مثالی بارز، تحولات فناوری های فضای مجازی، بنیان جامعه و نهادهای اساسی جامعه را بسیار تغییر داده است؛ به صورت خاص تر، رسانه های اجتماعی، هوش مصنوعی و بلاکچین، نهاد اقتصاد را به شدت دگرگون کرده است. اقتصاد، دولت گریز و مرکزگریز شده است. جامعه نیز به شدت شبکه ای شده است. فرهنگ هم تصویری و غیرسلسله مراتبی تر شده است. سیاست نیز بسیار تغییر کرده است. هم قدرت نرم و میکروفیزیک قدرت اهمیت شایانی یافته است و هم از توان و ظرفیت احزاب کلاسیک کاسته شده و جای آنها را قدرتهای پلتفورمی و قدرتهای مبتنی بر تکنولوژی گرفته است. تکنوپوپولیسم تجلی وجهی از این تغییرات است.

در چنین فضایی الگوهای توسعه باید خود را با تغییرات و تحولات سریع فناورانه سازگار نمایند. این سازگاری می تواند با انجام تحولات سریع در مدل های توسعه صورت پذیرد. بر اساس این استراتژی، مدل های توسعه را باید کوتاه مدت طراحی کرد که سازگار با تحولات سریع فناوری باشد، لذا شاید سخن گفتن از الگوهای توسعه برای بازه های زمانی بلندمدت ممتنع باشد.

الگوهای توسعه باید خود را با تغییرات و تحولات سریع فناورانه سازگار نمایند

استراتژی دیگر می تواند استفاده از مدل های توسعه منتزعی باشد که علی رغم تغییرات و تحولات سریع فناورانه بتوانند در بازه های زمانی بزرگ، مثلاً ۵۰ ساله، کماکان پایدار بماند. فارغ از اینکه آیا اساساً امکان طراحی چنین مدلی وجود داشته باشد، این سوال مطرح است که اگر چنین مدلی نیز ارائه شود، آیا می تواند به واسطه انتزاع زیاد خود هدایتگر تحولات باشد؟ آیا چنین مدل توسعه ای می تواند تدابیر، آن هم تدابیر ۵۰ ساله ارائه دهد؟ واقعیت این است که پاسخ به این سوالات خیلی دشوار است، اما باید به آنها اندیشید و به آنها پاسخ داد. چون برخی از این سوالات امکان طراحی مدل توسعه متناسب با این شرایط را به چالش می کشند.

رسانه های اجتماعی، هوش مصنوعی و بلاکچین، نهاد اقتصاد را به شدت دگرگون کرده است، اقتصاد، دولت گریز و مرکزگریز شده است، جامعه نیز به شدت شبکه ای شده است، فرهنگ هم تصویری و غیرسلسله مراتبی تر شده است، در سیاست نیز هم قدرت نرم و میکروفیزیک قدرت اهمیت شایانی یافته است و هم از توان و ظرفیت احزاب کلاسیک کاسته شده و جای آنها را قدرتهای پلتفورمی و قدرتهای مبتنی بر تکنولوژی گرفته است، تکنوپوپولیسم تجلی وجهی از این تغییرات است

از دیگر ویژگی های فناوری های جدید، همگرایی آنهاست. در دوران اخیر میل به همگرایی فناوری ها بالا رفته است. به صورت مشخص، فناوری های نانو، بایو، فناوری اطلاعات و فناوری های شناختی به شدت به هم متمایل شده اند. تا آنجا که برخی صحبت از «انقلاب صنعتی جدید» می رانند، بدیهی است با توجه به اینکه هر یک از این فناوری ها به تنهایی هم تحولات عمیقی را در پی دارند و هم سرعت تحول بالایی را تجربه می کنند و طبیعتاً سرعت و عمق تحولات بالایی را در پی دارند، تعامل و همگرایی آنها هم عمق تحولات را بیشتر خواهد کرد و هم سرعت تحولات را بسیار زیاد خواهد کرد. این سرعت و عمق تحولات تا آنجا امتداد خواهد یافت که برخی معتقدند که اساساً آینده دور به هیچ وجه قابل پیش بینی نیست و هرگونه کوششی برای تصویر آن مقرون به شکست است و در بهترین حالت فقط می توان خطوط کلی تحول را با احتمال بسیار پایین تخمین زد.

سرعت این تحولات فناورانه آن قدر زیاد است که برخی معتقدند که «فناوران سیاستگزاران و قاعده گزاران را گروگان گرفته اند». یعنی فناوری با سرعت بسط و گسترش می یابد و رگولاتوری آنها با فاصله زمانی زیاد صورت می گیرد تا آنجا که در برخی موارد زمانی برای فناوری قاعده گزاری صورت می گیرد که دیگر آن فناوری منسوخ شده و فناوری جدیدی جایگزین آن می شود. به عنوان مثال، هنوز قواعد منسجم و دقیقی از بلاکچین و کاربست آن در حوزه های مالی و اقتصادی، به صورت مشخص رمزارز، وجود ندارد. تکلیف بسیاری از کشورها با این موضوع حاکمیت گریز و دولت گریز مشخص نیست. حتی آمریکا نیز با احتیاط زیاد به این موضوع نزدیک شد و در نهایت هم جلو فعالیت رمزارز گرام مربوط به تلگرام و هم رمزارز لیبرا مربوط به فیس بوک را گرفت. در دیگر فناوری ها نیز چنین عقب افتادگی ابهامی مشاهده می شود که بیش از همه ناشی از سرعت تحولات فناورانه و تبعات مختلف آن است.

بنابراین، همگرایی فناوری ها، امتناعاتی برای طراحی مدل توسعه به همراه خواهد داشت که باید به آنها اندیشید و تکلیف سند را با آنها مشخص کرد. فناوری های نوین امتناعاتی را برای طراحی مدل های توسعه به سبک قدیم و برای بازه های بلندمدت به همراه خواهد داشت که باید به آنها اندیشید و برای آنها چاره ای اندیشید. مدل های موجود عموماً بر مبنای اقتضائات و انگاره های جامعه صنعتی و تجددی تدارک شده اند و نه اقتضائات فناوری های جدید که درباره آنها توضیح دادیم.

در دوران اخیر میل به همگرایی فناوری ها بالا رفته است، به صورت مشخص، فناوری های نانو، بایو، فناوری اطلاعات و فناوری های شناختی به شدت به هم متمایل شده اند، تا آنجا که برخی صحبت از «انقلاب صنعتی جدید» می رانند، تعامل و همگرایی آنها هم عمق تحولات را بیشتر خواهد کرد و هم سرعت تحولات را بسیار زیاد خواهد کرد، همگرایی فناوری ها، امتناعاتی برای طراحی مدل توسعه به همراه خواهد داشت

دیگر ویژگی فناوری های جدید، نزدیکی بیش از حد آنها به وجود انسانی است. فناوری های گذشته عموماً در بیرون وجود انسانی سامان می یافتند و از او فاصله بیشتری داشتند، اما فناوری های جدید بسیار به انسان نزدیک شده و در بسیار موارد، بالاخص فناوری های بایو، نانو، هوش مصنوعی، فناوری های شناختی و نورولوژیک حتی در بدن انسان امتداد یافته و انسان های طراز نوینی را شکل داده اند. سایبورگها نمونه هایی از این موجودات طراز نوین هستند که در نتیجه حک شدن فناوری ها در وجود انسان ها شکل گرفتند. چنین وضعیتی طراحی مدل های توسعه حساس به این فناوری ها را بسیار مبرم و حیاتی می کند و عدم توجه به آن عواقب و پیامدهای جبران ناپذیری را در پی خواهد داشت.

خلاصه اینکه، این اقتضائات اگر نادیده گرفته شوند، در واقعیت تغییری صورت نخواهد گرفت و آنها، یعنی فناوری های نوین، دیر یا زود اقتضائات خود را بر ما و بر مدل های توسعه ما تحمیل خواهند کرد و اراده ما را خرد خواهد کرد.

کلید واژه :

الگوهای توسعه

،

تحولات سریع فناورانه

ثبت نظرات
captcha