کد خبر : ۳۴۳۸۴۶
زمان انتشار :
facebook telegram twitter google+ cloob Yahoo print

بخش دوم/ محمد فاضلی

حل مسئله آب راهگشای کیفیت حکمرانی در ایران

تهران- ایرناپلاس- مشاور وزیر نیرو معتقد است مسئله آب تبدیل به یک مناقشه شده که گروه های ذی نفع منابع آب را درگیر کرده است و حل این مناقشه فرایند خطی ندارد. وی گفت وگو بین گروه های ذی نفع را راهکار اصلی برای حل مسئله آب می داند.

حل مسئله آب راهگشای کیفیت حکمرانی در ایران

به گزارش پایگاه خبری محیط زیست ایران، در طول دهه های گذشته با توجه به مسیر غلطی که در مدیریت آب انتخاب شده است، وضعیت منابع آبی ایران دچار بحران و مسئله تبدیل به یک مناقشه در بین گروه های مختلف شده است. باوجود این که مسئله بسیار دیر برای کشور جدی شده است، اما به هر حال، شوراهای هماهنگی حوضه آبریز برای گفت وگو در باب مسئله آب تشکیل شده است. محمد فاضلی، جامعه شناس، مشاور وزیر نیرو و رئیس مرکز امور اجتماعی آب و انرژی وزارت نیرو با حضور در استودیوی ایرنا در مورد ریشه های مسئله آب در ایران و راهکارهای حل مناقشه بر سر این مسئله با خبرنگار ایرناپلاس به گفت وگو پرداخت که بخش دوم آن پیش روی شماست.

** باید مطالعه و پژوهش دقیق برای بررسی پیامدهای مسئله آب انجام شود
به نظر گفت وگو بر سر منابع آبی که گفتید شکل نگرفته است و ذی نفعان آب باید یک بار برای همیشه بر سر این موضوع گفت وگو کنند. دولت از طریق ساختارهای مختلف، مردم، نهادهای عمومی و متخصصان هر کدام در این حوزه نظرات قابل توجهی دارند که با گفت وگو مسئله حل شود. به نظر باید در کنار پیامدهای زیست محیطی، نگران پیامدهای اجتماعی و فرهنگی مثل مهاجرت، حاشیه نشینی، تخریب خرده فرهنگ های محلی و... باشیم. در این میان، مسئول برقراری گفت وگو میان ذی نفعان برای حل مناقشه کجاست؟

پیامدهایی که برای کم آبی گفتید رخ می دهد، اگرچه مطالعه ای جدی وجود ندارد که میزان حاشیه نشینی حاصل کم آبی را مشخص کند، یا این که چه میزان از مهاجرت ها بر اثر کم آبی است، این اعداد و ارقامی که در کشور ذکر می شود، پژوهشی به دقت آن را برآورد نکرده است. در این که چنین پیامدهایی بر سر اختلال مدیریت منابع آب به وجود آمده شکی نیست، بحث ما فقط در مورد کمیت و نوع این پیامدها است.
یکی از الزامات کشور در مرکز امور اجتماعی وزارت نیرو، مطالعه ای عمیق است که بدانیم با چه میزان پیامد اجتماعی ناشی از مسائل آبی، اعم از خشک شدن دشت ها، ساخته شدن سدها، فرونشست زمین و یا سایر پیامدهای مسائل آبی مواجه هستیم.

** برای همیشه و بی انتها باید گفت وگو بر سر مسئله آب انجام شود
گفتید که یک بار برای همیشه صحبت کنند، برای همیشه و بی انتها باید گفت وگو کنند. مسئله آب هیچ گاه پایان نمی پذیرد و از مسائلی است که بشر همیشه با آن درگیر است. در پرآب ترین حوضه های آبریز جهان هم مناقشه بین طرفین درگیر در مناقشه آبی وجود دارد. مسئله جدی آب داریم ولی نباید تصور کنیم که این مسئله مختص ایران است. در همه حوضه های آبریز جهان مناقشه وجود دارد. مناقشه بین پایین دست و بالادست رودخانه ها، در دسترسی به آب سدها، بهره برداری از آبخوان های مشترک بین دو استان یا دو کشور. بنابراین یک بار برای همیشه نیست، نهادهای گفت وگو بین طرفین درگیر در مناقشات آبی باید نهادهای دائمی باشد.

** شورای هماهنگی حوضه آبریز باید شکل بگیرد
نهادی که عقل متعارف بشری و در منابع آب به لحاظ اجتماعی بر آن تأکید شده است و در بسیاری از کشورهای جهان پدید آمده است، شورای هماهنگی حوضه آبریز است. به این نهاد RBO (river basing organizations) می گویند و سازمان حوضه آبریز است. در قوانین سازمان حوضه آبریز یا شورای هماهنگی داریم که شورای هماهنگی حوضه زاینده رود یا شورای هماهنگی حوضه کَشَف رود تشکیل شده است.
در دنیا حداقل 50 سال پیش گفت وگو را شروع کردند و حتی گفتگو بین حوضه های آبریز مشترک، بین کشورها وجود دارد. در ایران از دهه 50 چنین شورای هماهنگی ای با افغانستان در حوضه آبریزی که هامون و هیرمند در آن هستند وجود دارد، که کمیته مشترک دارند و بحث و تصمیم گیری می کنند.

** شورای هماهنگی تشکیل شده ولی دیر شروع کردیم
در ایران شورای هماهنگی شکل گرفت ولی یک: دیر شروع کردیم و دو: قوانین حاکم بر این شوراها به دقت تدوین نشده است، چون مسئله هنوز تبیین نشده است و در عصر توهم فراوانی آب بودیم که روابط بیشتر سیاسی تنظیم می شد تا پذیرش گفت وگو بین طرفینی که در یک حوضه آبریز مناقشه دارند. سه: شورای هماهنگی ها وقتی موفق خواهند بود که بر سر مدلی از توسعه که در آن سازگاری با کم آبی لحاظ شده باشد، اجماع داشته باشیم. اگر در حوضه آبریز زاینده رود، مدلی از توسعه یا مدلی از آمایش سرزمین یا بارگذاری مصارف داشتیم که اساس آن سازگاری با کم آبی بود، شورای هماهنگی حوضه که نمایندگان کشاورزها، استاندارها، صنایع، وزارت نیرو، وزارت کشاورزی و... عضو آن هستند، در اصل خواستند مناقشه ای را هماهنگ کنند که بر مدل مبتنی بر توهم پرآبی بنا شده است، پس بازه زمانی ای طول می کشد تا سازگاری با کم آبی به گفتمان غالب و شیوه اندیشه غالب تبدیل شود.

** شورای هماهنگی حوضه آبریز، نهاد گفت وگو است
شورای هماهنگی ها که در اصل نهاد گفت وگو هستند، وقتی خوب عمل خواهند کرد که زیرساخت های فنی هم آماده باشد. برای مثال، در شورای هماهنگی حوضه آبریز باید سنجش منابع و مصارف به دقت انجام شود. به طور تاریخی بیشتر تأکید بر تأمین آب داشتیم تا آب را دقیق بسنجیم و اندازه بگیریم. یعنی چه میزان بارش در حوضه آبریز داریم، بیلان ها، مصارف و برداشت های آب زیرزمینی و سطحی دقیق سنجیده شود. دولت و زندگی مدرن بر سنجش بنا شده است. بیمار هم که باشید برای درمان ابتدا سنجش انجام می گیرد. در مدیریت منابع آب در سنجش ها به شدت مشکل داریم.
این شورای هماهنگی ها باید بر قواعد عاقلانه ای بنا شوند، یکی از این قواعد اقتصاد آب است. عامل تنظیم شورای هماهنگی قواعد مختلفی است. یکی از قواعد، قواعد اقتصادی حاکم بر روابط آبی است. یکی دیگر از قواعد، تفویض و تنظیم قدرت در حوضه آبریز بین گروه ها و ذی نفعان مشترک که منافع مشترک دارند است. قاعده دیگر، استقلال نسبی شوراهای هماهنگی است برای آن که بتوانند مبانی عقلانی مدیریت منابع آب را پیاده کنند. اگر این شوراهای هماهنگی تحت تأثیر سیاست و اعلام نفوذهای سیاسی باشند، کارشان درست پیش نمی رود.
بنابراین بازه زمانی ای طول می کشد که بهتر است این زمان خیلی زود باشد تا با یک مدیریت به هم پیوسته حوضه آبریز و با شروطی که برشمرده شد، بتوانند کار دقیق تر انجام دهند. اگر این اتفاق رخ دهد گفت وگو در درون حوضه آبریز شکل می گیرد.

** حل مسئله آب فرایند خطی و ساده ندارد
حاصل چیزی که تا اینجا بیان شد این است که حل مسئله آب در ایران فرایند خطی و ساده ندارد و فقط به عهده دولت یا مردم یا یک سازمان نیست و فقط با یک نوع فرایند پیش نمی رود. یعنی فقط راهکار فناورانه، اقتصادی و اجتماعی ندارد، بلکه در اصل، حل کردن مسئله آب یعنی کلیت کشور باید تغییر اساسی کند. از شیوه زیست بگیرید تا سیاست گذاری مربوط به اقتصاد، تا مکانیزم های سیاست گذاری، تا سطح شفافیت، تا سطح گفت وگو، تحمل، مدارا و تغییر قواعدی که برمبنای آن برای توسعه کشور تصمیم گیری می شود.

** حل مسئله آب نیازمند دمکراسی بیشتر است
می توانیم دو رویکرد به مسئله آب داشته باشیم؛ یک رویکرد این است که آن را تهدید جدی تصور کنیم و به سمت این که بدبخت می شویم، مصیبت زده می شویم، 50 میلیون باید مهاجرت کنند و تمدن از بین می رود! رویکرد دیگر این است که بگوییم حل کردن مسئله آب مستلزم چیست؟ بر اساس همین گفت وگویی که داشتیم می گویم حل کردن مسئله آب مستلزم دمکراسی بیشتر است، چون باید گفت وگو کنیم و صدای همه ذی نفعان را بشنویم، حل کردن مسئله آب نیازمند تحمل و مدارای بیشتر است. حل کردن مسئله آب نیازمند تغییر رفتار به سمت الگوهای زندگی پایدارتر است؛ حل کردن مسئله آب نیازمند فناوری بهتر است؛ حل کردن مسئله آب نیازمند بین بخشی اندیشیدن و میان بخشی عمل کردن است؛ حل مسئله آب نیازمند این است که همه طرف ها حتی زنان و مردان یعنی اینجا مسئله جنسیت هم مطرح می شود، در وزارت نیرو به زنان مدیران آب و غذا می گوییم چون بخش عمده ای از آب، غذا، بهداشت و... با زنان است، یعنی زنان و مردان هم باید باشند و فقط با جامعه مردسالاری که به روابط جنسیتی و قدرت مردانه وابسته است، اتکا نخواهیم داشت.
این طور اگر نگاه کنیم حل مسئله آب یک فرصت می شود؛ فرصتی برای شفافیت بیشتر، چون باید نظام داده ها را درست کنیم، فرصتی است برای گفت وگوی بیشتر، دمکراسیِ بیشتر و مکانیزم های اقتصادی بهتر است. از این زاویه در وزارت نیرو حل مسئله آب را فرصت اجتماعی می دانیم، فرصتی که به سطح بالاتری از حکمرانی جهش کنیم.

** از مسیر حل مسئله آب به سمت حل مسئله کیفیت حکمرانی در ایران می رویم
دو رویکرد داریم؛ یک وقت می گوییم اگر حکمرانی بهتر داشته باشیم، مسئله آب حل می شود، ولی یک وقت می گوییم وقتی مسئله آب را می خواهیم حل کنیم، برای حل کردن باید پله پله، کیفیت حکمرانی را بالا ببریم. بنابراین، وقتی به سمت حل مسئله می رویم، از مسیر حل مسئله آب به سمت حل مسئله کیفیت حکمرانی در ایران می رویم. در این رویکرد دیگر نمی نشینید برای آب مرثیه بخوانید. بلکه فکر می کنید که با حل کردن مسئله چگونه می شود کشور بهتری در همه ابعاد داشته باشید. سیاست بهتر، شفافیت بیشتر، مبارزه با فساد بیشتر، علم و کارشناسی بیشتر، اهمیت بهتر به محیط زیست و الگوها و رفتار بهتر، و حتی اخلاق، یعنی رعایت زندگی بهتر در قبال آب نیازمند اخلاق است.
کیفیت بیشتر آب، نیازمند اخلاق محیط زیستی، اخلاق در قبال طبیعت و اخلاق در قبال هم نوعان است. آب با عدالت نیز پیوند دارد، همان گونه که با دمکراسی و اخلاق پیوند دارد. اگر این گونه به مسئله آب نگاه کنیم، آن وقت می شود آن را به عنوان فرصت نگاه کنیم. اما اگر به همین مسیری که داریم ادامه دهیم، یا به مسیری که در چهار دهه گذشته آمدیم ادامه دهیم، این مسئله خیلی عاقبت خوشایندی برای ما نخواهد داشت.

گفت وگو از مهدی نجفی خواه

انتهای پیام

 
 
 
 
 
 
 
کلید واژه :

حل

،

مسئله

،

آب

ثبت نظرات
captcha